Α.Η φύση του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και η ελληνική απογείωση.
1. Το ζή τη μα της ελ λη νι κής α πο γεί ω σης που ολοκληρώνεται κα τά τον 18ο και τον 19ο αιώ να, γνω στή ως «νε ο ελ λη νι κός δια φω τι σμός», ε γεί ρει έ να μεί ζον πρό βλη μα ταυ τό τη τας. Ε χει πράγ μα τι α πο τε λέ σει α ντι κεί με νο διε ρεύ νη σης ως αυτο τε λές φαι νό με νο, έ χουν α πο δελ τιω θεί και α να δει χτεί ο ρι σμέ νες ση μα ντι κές πτυ χές του. Ε χει τέ λος α ντι με τω πι σθεί, ως έ να βαθ μό, η σχέ ση του με τις ευ ρύτε ρες ευ ρω πα ϊ κές ε ξε λί ξεις και συ γκε κρι μέ να με τον ευ ρω πα ϊ κό διαφω τι σμό ενώ οι ει δι κοί έ χουν κα τα λή ξει στο συ μπέ ρα σμα ό τι η ελ λη νι κή «εκδο χή» του απο τέ λε σε έ να εί δος ο χή μα τος για τη με τα κέ νω ση της ευ ρω πα ϊ κής δυ να μι κής στη ζω τι κή πε ριο χή του ελ λη νι σμού, δη λα δή στη Βαλ κα νι κή, τη Μικρα σί α και τις πα ρευ ξεί νιες α κτές.
Η προ σέγ γι ση αυ τή, ω στό σο, εμ φα νί ζει την ελ λη νι κή πε ρί πτω ση πε ρί που ως δη μιούρ γη μα εν κε νώ, ως α πόρ ροια της στιγ μής και κυ ρί ως ως α πλό γέν νη μα και προ έ κτα ση της ευ ρω πα ϊ κής δια δι κα σί ας. Α που σιά ζει πλή ρως η α να δρο μι κή αναφο ρά δη λα δή η προ βλη μα τι κή για την προέλευση και την ε ξέ λι ξη των δύ ο αυ τών κό σμων, του δυ τικο ευ ρω πα ϊ κού και του ελ λη νι κού, και ο πωσ δή πο τε η ε πι σή μαν ση των ι διαι τερο τή των της ελ λη νι κής κοι νω νί ας. Συμ βαί νει μά λι στα οι δια φο ρο ποι ή σεις, ό που κα τα γρά φο νται, της ελ λη νι κής κοι νω νί ας α πό το ευ ρωπα ϊ κό «πρό τυ πο», να α ξιο λο γού νται ως συ να φές μειο νέ κτη μα που κα λεί ται να ε ξη γή σει αυ τό καθ’ε αυ τό τις ό ποιες α πο κλί σεις του νε ό τε ρου ελ λη νι σμού α πό την ευ ρύ τε ρη ευ ρω πα ϊ κή δυ να μι κή. Δια πι στώ νε ται, ε πο μέ νως, ό τι α που σιά ζει το συ στα τι κό ε κεί νο εγ χεί ρη μα που θα α πο κω δι κο ποιού σε τη θε με λιώ δη ι διοσυ στα σί α της νε ο ελ λη νι κής απο γεί ω σης και θα α πο κα θι στού σε την αι τιώ δη συ νά φειά της με την εν γέ νει εξέ λι ξη του κό σμου και του ελ λη νι σμού.
Στο πνεύ μα αυ τό θα ε πι χει ρή σω να κα τα δεί ξω ό τι υ πάρ χει α διά κο πη συνέ χεια και ε νό τη τα του ελ λη νι κού αν θρω πι σμού α πό τον 9ο βυ ζα ντι νό αιώ να1μέ χρι τη νέ α του έ ξαρ ση, την α πο γεί ω ση του 18ου και 19ου αιώ να. Μια ε νό τη τα, με σοβα ρές χω ρίς άλ λο με τα πτώ σεις και με ταλ λα γές στο χω ρο χρό νο, που ε ξη γείται, ό χι α πό φυ λε τι κούς, ε θνι κούς ή άλ λους συ να φείς πο λι τι σμι κούς, ι δε ο λογι κούς και εν πολ λοίς μη δό κι μους ε πι στη μο νι κά λό γους αλ λά, α πό το γε γονός της αδιά κο πης συ νέ χειας του συ νο λι κού συ στή μα τος μέ σα στο ο ποί ο κα ταγρά φε ται ο ιστο ρι κός βί ος του ί διου του ελ λη νι σμού.Το επιχείρημα της συ νέ χειας ε δράζεται στο α διαμ φι σβή τη το γε γο νός ό τι, για λό γους που θα ε πι κα λε σθού με στη συνέ χεια, ο ελ λη νι σμός δεν υ πέ στη, πα ρά το πλήγ μα της α πώ λειας του κε ντρικού πο λι τεια κού του ο χή μα τος σε μια κρί σι μη κα μπή της πα γκό σμιας ι στο ρί ας, κα τα λυ τι κές αλ λοιώ σεις στα θε μέ λειά του, ώ στε να δια τα ρα χθούν και ρί ως οι πραγ μα τι κές συν θή κες της ε ξέ λι ξής του. Πα ρέ μει νε μέ χρι το τέ λος – έ ως τον 19ο αιώ να – μια κοι νω νί α ορ γα νι κά προσ δε δε μέ νη στο ι στο ρι κό της κο σμοσύστη μα με αιχ μή του δό ρα τος την οι κου με νι κή πραγ μα τι κό τη τα, το σύ στη μα της πό λης (-κρά τους) 1 και μια ου σιω δώς χρη μα τι στι κή οι κο νο μί α. Στο μέ τρο συ νε πώς που ο ελ λη νι σμός δε δι ήλ θε α πό το κα τα λυ τι κό κοι νω νι κά και ό λως α ντι πνευ μα τι κό κα τώ φλι της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας2, ό πως η “ελληνορωμαϊκή” περιοχή Ευ ρω πα ϊ κής ηπείρου, και ο α να το λι κού τύ που οθω μα νι κός δε σπο τισμός, δη λαδή η κρα τι κή φε ου δαρ χί α, δεν έ πλη ξε τη θε με λιώ δη ι διο συ στα σί α του, ό πως έγι νε με τους Α ρα βες, μπο ρού με εξ’αρ χής να δια τυ πώ σου με το ε πιχεί ρη μα ό τι η νε ο ελ λη νι κή α πο γεί ω ση δε συ νι στά «δια φω τι σμό» κα τά τη δυ τι κοευ ρω πα ϊ κή έννοια αλ λά μια νέ α έ ξαρ ση του ελ λη νι κού αν θρω πι σμού ο ο ποί ος άλ λω στε ως πνευ μα τι κή ά σκη ση δεν ε ξέ λει πε ού τε κα τά την πρώ τη με τα βυ ζαντι νή πε ρί ο δο. Με άλ λα λό για, ο ελ λη νι σμός θα δια τη ρή σει και κα τά τους νε ότερους χρό νους την αν θρω πο κε ντρι κή του υ φή καθ’ό σον ως προς τα ου σιώ δη δε θα ε ξέλ θει ου δε μί α στιγ μή α πό το πε ρι βάλ λον του κο σμο συ στή μα τος που δη μιούρ γη σε και με τα κέ νω σε στη συ νέ χεια στην ε πο χή μας. Α ντι θέ τως, η ευρω πα ϊκή α να γέν νη ση α πο τε λεί μέ ρος μιας ευ ρύ τε ρης δια δι κα σί ας που ε πι διώκει την α πο τί να ξη του δε σπο τι κού κο σμο συ στή μα τος και την έ ντα ξη των κοινωνιών της γη ραιάς η πεί ρου σε έ να αν θρω πο κε ντρι κό πε ρι βάλ λον που έ ως τό τε αντι προ σώ πευε α πο κλει στι κά το ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα. Α κρι βώς αυ τή η διαδι κα σί α γέν νη σε τον ευ ρω πα ϊ κό δια φω τι σμό ο ο ποί ος σε τε λι κή α νά λυ ση δεν εκ φρά ζει πα ρά την πνευ μα τι κή α γω νί α και πράγ μα τι τη στα δια κή συ ντέ λεια της συ νά ντη σης των δυ νά με ων της αν θρω πο κε ντρι κής Ευ ρώ πης με τον ελ ληνικό αν θρω πι σμό. Ω στε η ελ λη νι κή πε ριο χή κι νεί ται σα φώς σε έ να δια με τρι κά δια φο ρε τι κό κοι νω νι κο-πο λι τι κό και πνευ μα τι κό πε ρι βάλ λον το ο ποί ο μετά το αρ χι κό πλήγ μα του ο θω μα νι κού δε σπο τι σμού θα ε πα νε νερ γο ποι ή σει τις δυ νάμεις του. Το δια φο ρε τι κό, σε σύ γκρι ση με την πε ρί πτω ση του ρω μα ϊ κού δε σποτι σμού, έ γκει ται στο ό τι τη φο ρά αυ τή ο ελ λη νι σμός θα κλη θεί να συ νεκτι μή σει τη νέ α διά στα ση της ε ξέ λι ξης στο πλαί σιο του αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συστή μα τος. Και συ γκε κρι μέ να τη δια γρα φό με νη με τά βα ση α πό τη μι κρά στη μεγά λη κλί μα κα του εν γέ νει ε πι κοι νω νια κού συ στή μα τος3 με την ο ποί α θα συνευ ρε θεί α να γκα στι κά, ι δί ως με τά τον 17ο αιώ να στο πλαίσιο της δυναμικής που θα κινητοποιήσει ευ ρύ τα τες πε ριο χές της Ευ ρω πα ϊ κής η πεί ρου.
2. Ο ευ ρω πα ϊ κός δια φω τι σμός α πο τε λεί ση μα ντι κό σταθ μό στη δια δικα σί α της κοι νω νι κής και πνευ μα τι κής χει ρα φέ τη σης του νε ό τε ρου αν θρώ που που γεν νήθη κε με την Α να γέν νη ση. Η δια δι κα σί α αυ τή εκ δη λώ νε ται με την ανα κά λυ ψη, α πό τους λα ούς ε κεί θεν του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος, της ατο μι κό τη ταςτου αν θρωπίνου ό ντος και συ να κό λου θα με την οι κο δό μη ση μιας κο σμο α ντίλη ψης η ο ποί α το πο θε τεί τον άν θρω πο στο ε πί κε ντρο της ι στο ρίας, κα θι στώντας τον υ πεύ θυ νο της μοί ρας του και του κό σμου. Πρό ταγ μα της κο σμο α ντίλη ψης αυ τής εί ναι ο ορ θο λο γι σμός, η πί στη στη γνώ ση, η απο θέ ω ση των ελευ θε ριών και τε λι κά η ευ η με ρί α του αν θρώ που.
Ω στό σο οι α να κα λύ ψεις αυ τές, ι σχυ ρό τε ρες σε δια νο η τι κό ε πί πε δο και ως ρητο ρι κή, α πη χούν ο ρια κά την πραγ μα τι κό τη τα, η ο ποί α θα α παι τη θεί να δια νύσει με γά λο χρο νι κό ο ρί ζο ντα, έ ως τις μέ ρες μας, μέ χρις ό του τις α φομοιώ σει μερι κώς, με την οι κο δό μη ση της κοι νω νί ας πο λι τών. Η διά στα ση με ταξύ ρη το ρικής α πο δο χής και πραγ μα τι κό τη τας ο φεί λε ται ου σια στι κά στο γεγο νός ό τι η προ σέγ γι ση του πνευ μα τι κού κε κτη μέ νου του ελ λη νι κού κο σμο συστή μα τος υπήρ ξε σχε τι κά ευ κο λό τε ρη α πό ό τι η δη μιουρ γί α των προ ϋ πο θέ σε ων ε νός ολοκλη ρω μέ νου αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος.4 Αλ λά και στο πλαί σιο αυ τό πα ρα τη ρεί ται ό τι η α φο μοί ω ση της ελ λη νι κής γραμ μα τεί ας έ γι νε κα τά τρόπο ε πι λε κτι κό.Σχε τι κά ά νε τα ως προς τα ζη τήμα τα των θε τι κών ε πι στη μών ή των επι στη μών του αν θρώ που, ε νώ ως προς πολ λά άλ λα, που α νά γο νται στο κοι νω νι κο-πο λι τι κό και ι δε ο λο γι κό πε δί ο, δια πι στώ νε ται μια κα θο λι κή υ στέ ρηση και συ χνά μια στρέ βλω ση θε με λιω δών πα ρα δοχών του ελληνικού κοσμοσυστήματος. Ο πωσ δή πο τε, θε μέ λιο και ό χι απλώς α φε τη ρί α του ευ ρωπα ϊ κού αν θρω πι σμού, που α πό την Α να γέν νη ση ως την ε πο χή του Δια φω τισμού θα δια νύ σει μιαν ενδια φέ ρου σα πορεία, α πο τε λεί το ελ λη νι κό «πρό τυ πο», δη λα δή το ελ λη νι κό κοι νω νι κό, οι κο νο μι κό, πο λι τι κό σύ στη μα και η ελ λη νι κή παι δεί α. Το ελ λη νικό αυ τό “πρό τυ πο” μο λο νό τι προ σεγ γί ζε ται α πό την α νερ χόμε νη “δυ τι κή” σφαίρα ως α πλώς ι στο ρι κό προηγούμενο, συγ χρό νως ε κλαμ βάνε ται ως ση μεί ο α ξιω μα τι κής α να φοράς, έ τσι ώ στε το α να γεν νη σια κό πρό ταγμα να ε ξι σώ νε ται, του λά χι στον στην πρώ τη του πε ρί ο δο, με το ε πι χεί ρη μα της α πλής α να σύ στα σης του «α νε πα νά ληπτου» και «τέ λειου» πο λι τι σμού που α ντιπρο σω πεύ ει. Πράγ μα τι, η μό νι μη ε πωδός, που ε πα να λαμ βά νε ται κα θό λη τη διάρ κεια της Α να γέν νη σης και του Δια φωτι σμού, συ γκλί νει με την ά πο ψη ό τι η κα τα λυ τι κή λει τουρ γί α του κλα σι κού ελ λη νι κού πο λι τι σμού στο νε ό τε ρο κό σμο με α φε τη ρί α την Ευ ρώ πη ο φεί λε ται στην α νω τε ρό τη τά του. Δεν διευ κρι νί ζε ται ό μως το για τί της α νω τε ρό τη τας αυ τής ή του σχε δόν α πο κλει στι κού εν δια φέ ροντος που εκ δη λώ νε ται γι’αυ τόν α πό τη μό λις α να δυό με νη Ευ ρώ πη και πο λύ πε ρισ σό τε ρο η αι τιο λο γία της συ γκε κρι μέ νης πρόσ δε σης στον ελ λη νι κό πο λι τισμό. Δεν α να δει κνύ ε ται επομέ νως η ι διο συ στα σί α του ελ λη νι κού πο λι τι σμού, το γνώ ρι σμα που το δια φορο ποιεί α πό τους άλ λους πο λι τι σμούς και τον με τα βάλλει σε πρό τυ πο και εν ολί γοις σε θε μέ λιο του «ευ ρω πα ϊ κού» πο λι τισμού.Μπορούμε ωστόσο να συμπεράνουμε με ασφάλεια ότι αυ τή καθ’ε αυ τή η πρόσ δε ση στο ελ λη νι κό πο λι τι σμι κό πα ρά δειγ μα α πο κα λύ πτει μια νέα ζή τη ση που δεν α να φέρεται στο πρό τυ πο μιας κοι νω νί ας της φε ουδαρ χί ας. Κα τά την ίδια έν νοια, η στρο φή προς το ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα δεν ανα ζητά έ να οι κουμε νι κό κο σμο πο λι τεια κό πρό τυ πο ού τε την ο λο κλη ρω μένη φά ση μιας πο λι τι κής κοι νω νί ας κρα το κε ντρι κού τύ που.Συγχρόνως, η συ νά φεια προς την αν θρω ποκε ντρι κή υ φή του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος ει σά γει ως προϋ πό θε ση για τη νε ό τε ρη ε ξέ λι ξη τη συν δρο μή μιας α νά λο γης θε με λια κής υ ποδο μής. Η υ πο δομή αυ τή,την οποία τε λι κά ο ρί ζει το ε πι κοι νω νια κό σύ στη μα, α να λύ εται σε τρεις ε πι μέ ρους πα ρά γο ντες: της χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας, της πολι τεια κής πε ρι μέτρου και του δια κοι νω νι κού αρ θρω τι κού εν δεί κτη.
Το ελληνικό κοσμοσύστημα και συνακόλουθα ο ελ λη νι κός πο λι τι σμός,δια κρίνε ται για την ι διο συ στα σια κή εκ πό ρευ σή του α πό έ να πο λυ σή μα ντο σύ στη μα χρη μα τι στι κής.5 Ε να σύ στη μα που στο μή κος του χρό νου θα γνω ρί σει πολ λές και συ χνά θε με λιώ δεις με ταλ λα γές, χω ρίς ό μως ο ελ λη νι σμός να α πω λέ σει ποτέ την αι τιώ δη σχέ ση του μα ζί του.Υ περ βαί νει τους σκο πούς του πονήματος μας η α νά λυ ση του πε ριε χο μένου της έν νοιας αυ τής.6 Πε ριο ριζό μαστε α πλώς στην ε πι σή μαν ση ό τι για πρώ τη και μο να δι κή φο ρά στην ι στο ρί α της αν θρωπό τη τας, μέ χρι τους νε ό τερους χρό νους, ο ελ λη νι σμός της πό λης-κρά τους θα ο δη γη θεί α πό τη στοι χειώ δη οι κο νο μι κή α νταλ λα γή στην οι κο δό μη ση ε νός ενδοκρα τι κού και δια κρατι κού συ στή μα τος χρη μα τι στι κής με ά ξο να μια συ νο λι κή κο σμο α ντίλη ψη που κά λυ πτε ό λα τα ε πί πε δα του αν θρώ πι νου βί ου και της ανθρώ πι νης σκέ ψης: έ να σύ στη μα οι κο νο μι κό, κοι νω νι κό, πο λι τι κό (θε σμών, ελευ θε ριών κ.λ.π.), έ να σύ στη μα α ξιών, σκέ ψης και ε πι στή μης, εν συ νό ψει έ νακο σμο σύ στη μα. Θεμέ λιο και ό χη μα του αν θρω πο κε ντρι κού αυ τού κο σμο συστή μα τος θα εί ναι το πο λι τεια κό μόρ φω μα της πό λης. Υπό μια κρα το κε ντρι κή τυ πο λο γι κή τρο χιά αρχι κώς, έ ως τον 4ο αιώ να π.Χ. Υ πό μί α οι κου με νι κή και κο σμο πο λι τεια κή εκ δοχή αρ γό τε ρα, έ ως τις πα ρυ φές του 20ού αιώ να.7
3.Η έ ξο δος της δυ τι κής Ευ ρώ πης α πό το Με σαί ω να της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας ο δη γεί α κρι βώς στην προ σέγ γι ση του ελ λη νι κού προ η γού με νου και κα τά κυριο λε ξί α στην ορ γα νι κή πρόσ δε σή της σ’αυ τό, υ πό συν θή κες α να λο γί ας.8 Η πρόσ δε ση αυ τή θα γί νει αρ χι κά πά νω στα θε μέ λια του οι κου με νι κού Βυζα ντί ου εν ανα φο ρά ή μη προς το μορ φο λο γι κό του προ η γού με νο, τη Ρώ μη. Η ά λω ση, και συ γκε κρι μέ να η ε ξα φά νι ση του κο σμο πο λι τεια κού η γε τι κού προ τύ που, που ο δη γού σε μέχρι τότε το οι κου με νι κό αν θρω πο κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα, δεν θα ε πα να φέρει τις δυ τι κο ευ ρω πα ϊ κές κοι νω νί ες στη φε ου δαρ χί α, πολλώ μάλ λον αφού το βυ ζα ντι νό κο σμο σύ στη μα θα ε ξα κο λου θή σει να κυ ριαρ χεί στις ε ξε λί ξεις μέσω των ι τα λι κών πό λε ων – κρα τών. Θα τις κα θο δη γή σει ό μως προς το άρ μα του αρχαί ου ελ λη νι κού κρα το κε ντρι σμού των πό λε ων με τις ο ποί ες εί χαν ή δη α νοί ξει έ να γό νι μο διά λο γο με δίαυλο την ελ λη νι κή γραμ μα τεί α. Η δια πί στω ση της ε κλε κτι κής συ νά φειας με το κρα το κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα της πό λης θα συ μπέ σει ω στό σο με την α πώ λεια των κατακτήσεων του ελ λη νι κού κύκλου που βίωνε το Βυ ζά ντιο (ε λευ θε ρί ες, θε σμι κές πα ρά με τροι κ.α.) και την εκ κί νηση του ευρωπαϊκού κόσμου α πό μη δε νι κή α φε τη ρί α. Ε τσι, σε α ντί θε ση με τη Ρώμη, που θα ε πι κα θίσει στο ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα, η δυ τι κή Ευ ρώ πη θα βα δίσει α νι χνεύ ο ντας με προ ο πτι κή την οι κο δό μη ση ε ξαρ χής των θε με λί ων της πρω ταρ χι κής αν θρω ποκε ντρι κής συ νι στώ σας, της κοι νω νί ας πο λι τών. Το εγχεί ρη μα θα α πο δει χτεί ε ξαι ρε τι κά δύ σκο λο κα θό σον τη φο ρά αυ τή ο νέ ος κόσμος θα κλη θεί να αρ θρώσει τον αν θρω πο κε ντρι κό του λό γο στο ε πί πε δο της μεί ζο νας κλί μα κας του εδα φι κού κρά τους, που η ελ λη νι κή ε πι κοι νω νια κή δυ ναμική α πε δεί χθη α νε παρ κής για να τη θέ σει υ πό ε ξε λι κτι κή τρο χιά.
Παρ’όλ’αυ τά το νέ ο ευ ρω πα ϊ κό κο σμο σύ στη μα που θα προ κύ ψει, μολονότι πα ρου σιά ζει μια μο να δι κή α να λο γί α με το σύ στη μα των πό λε ων-κρα τών της ελ λη νι κής αρ χαιό τη τας9, θα βα σι σθεί, όπως ει πώ θη κε, σε α ντί θε ση με ε κεί νο, στο εδα φι κό κρά τος και συ γκε κρι μέ να στην έν νοια του κρά τους-έ θνους. Θα είναι,με διαφορετική διατύπωση, ε θνο κε ντρι κό και μέ χρι τον Β’ Πα γκό σμιο Πό λεμο ου σιω δώς ευ ρω παιο κε ντρι κό. Ε τσι ε νώ στο ελ λη νο κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα το κρά τος εγ γρά φε ται ευ θέ ως στην προ ο πτι κή της πο λι τεια κής κοι νω νί ας, υ πό το νε ό τε ρο κο σμο σύ στη μα η κοι νω νι κή ο λό τη τα ο ριο θε τεί ται εδα φι κά και προσ διο ρί ζε ται ως κρά τος με γνώμονα το έ θνος. Στη νε ό τε ρη δυ τι κή Ευρώ πη το κρά τος σφυριλατεί το έ θνος για να συ μπο ρευ θούν στη συ νέ χεια υπο τάσ σοντας στη λο γι κή τους την κοι νω νί α πο λι τών και το πο λι τι κό σύ στη μα. Στον ελλη νι κό κό σμο το έ θνος πα ρα μέ νει μια έν νοια α πο κλει στι κά πο λι τι σμι κή που ενερ γο ποιεί ται ε νί ο τε και πο λι τι κά (π.χ. στον τρω ϊ κό πόλε μο, στους μη δι κούς πο λέ μους κλπ), σε ό λως εξαι ρε τι κές πε ρι στά σεις. Το έ θνος ως πο λι τι σμι κή διάστα ση, στην ελ λη νι κή πε ρί πτω ση, δη μιούρ γη σε όχι έ να έ θνος-κρά τος αλ λά ένα πλή ρες κο σμο σύ στη μα. Ωστε, η έν νοια του κρά τους δια χω ρί ζε ται με σα φήνεια α πό την πε ριο ρι στι κή, για την αυ το κα θο ρι στική δυ να τό τη τα του κοι νω νικού ό λου, πραγ μα τι κό τη τα του έθνους,10ενώ το πολιτικό σύστημα εγγράφεται ευθέως και αποκλειστικά στην προβληματική του κοινωνικού γίγνεσθαι.
Ε χει ση μα σί α να υ πο γραμ μι σθεί η χρο νι κή α πό στα ση που χω ρί ζει τους δύ ο αυτούς, α να λο γι κά ο μοίους, τύ πους αν θρω πο κε ντρι κών κο σμο συ στη μά των. Ο ευ ρω παϊ κός, αρ χί ζει να δια φαί νε ται με τη δη μιουρ γί α ε νός στοι χειώ δους κράτους και μά λι στα-με την εξαίρεση των ιταλικών πόλεων κρατών- δε σπο τι κού τύπου, μό λις πε ρί τον 15-16ο αιώ να, ε νώ η συ γκρό τη σή του το ποθε τεί ται στον 18ο και ιδίως στον 19ο αιώ να. Η κοι νω νί α πο λι τών με την α πλού στα τη μορφή της θα υ πο στα σιο ποι η θεί αρ γό τε ρα κα τά τη δια δρο μή του 20ού αιώ να. Υπαινισό με θα τις ε λά χι στες α το μι κο-κοι νω νι κές ε λευ θε ρί ες και τα στοι χειώ δη πο λι τι κά δι καιώ μα τα που προ ϋ πο θέ τει η με τά βα ση α πό την κοι νω νί α υ πο κει μέ νων (του τύ που της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας) και την εν διά με ση τι μο κρατι κή κοι νω νί α, στην κοι νω νί α πο λι τών που φαί νε ται να ο λο κλη ρώ νει τον βα σι κό της κύ κλο μό λις προς το τέ λος του 20ού αιώ να. Το ελ λη νι κό κρα το κεντρι κό κο σμο σύ στημα α ντί θε τα, δη μιουρ γή θη κε ή δη α πό τους κρη το μυ κη να ϊκούς χρό νους και απο κρυ σταλ λώ θη κε ο ρι στι κά πε ρί τον 8ο π.Χ. αιώ να, με την έξο δο α πό την υστε ρο μυ κη να ϊ κή πε ρί ο δο. Εί ναι ε ξί σου ση μα ντι κό να υ πο γραμ μι σθεί ό τι ε νώ το διε θνι κό κρα το κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα δια νύ ει μό λις, στο κα τώ φλι του 21ου αιώ να, τη φά ση της κοι νω νί ας πο λι τών, το ελ λη νι κό ομόλογό του δι ήλ θε σαφώς την πε ρί ο δο αυ τή και βί ω σε, κα τά τρό πο μο να δι κό, την πο λι τι κή κοινω νί αστο πλαί σιο του κρα το κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος και στη συ νέ χεια τη με γάλη τυ πο λο γι κή το μή της οι κου με νι κής κο σμο πο λι τεί ας.Η με τά βα ση α πό το ελλη νο κε ντρι κό κρα το κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα στο οικου με νι κό σύ στη μα της κοσμό πο λης θα δώ σει μια άλ λη διά στα ση στον ελ ληνι σμό και στον κό σμο.11 Το οι κου με νι κό αυ τό σύ στη μα, με θε με λιώ δες ό χημα την πό λη (-κρά τος), θα διαρκέ σει ως ολότητα,υ πό τη δε σπό ζου σα η γε μο νί α του ελ λη νι σμού, πε ρί που μέ χρι την ά λω ση του Βυ ζα ντί ου. Ω στό σο, η κα τά λυ ση της βυ ζα ντινής κο σμο πο λι τείας α πό τον ο θω μα νι κό δε σπο τι σμό δεν θα α κυ ρώ σει τε λι κά τα υπόλοι πα θε μέλια του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος, τη χρη μα τι στι κή, το σύ στημα των πό λεων (-κρα τών), την οι κου με νι κή ι δε ο λο γί α και πρά ξη, τα ο ποί α θα α ποτε λέ σουν στα θε ρές στον ελ λη νι κό ζω τι κό χώ ρο έ ως τις πα ρυ φές του 20ού αιώ να.
Σ’αυ τό α κρι βώς έ γκει ται η ει δο ποιός δια φο ρά α νά με σα στην ελ λη νι κή και στη δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κή πο ρεί α της με τά βα σης στο νε ό τε ρο κό σμο. Η Ευ ρώ πη εξέρχε ται α πό έ να δε σπο τι κού τύ που κο σμο σύ στη μα ε πι χει ρώ ντας να οι κοδο μή σει τα στοι χειώ δη ε ρεί σμα τα του αν θρω πο κε ντρι κού του α ντί πο δα: έ να σύ στη μα χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας που θα υ πο στη ρί ξει την προ ο πτι κή της κοι νω νί ας πο λι τών και ε νός επαρκούς πο λι τι κού πε δί ου που θα α να φέ ρε ται σ’αυ τήν. Το πρό ταγ μα αυ τό με δια φο ρε τι κούς ό ρους πα ρα πέ μπει στην προσωπική και κοινωνι κή ε λευ θε ρί α, σε μια τά ξη δι καιο σύ νης που επικεντρώνε ται στο ά το μο ως ισόνο μη ο ντό τη τα, στο κοι νω νι κό α γα θό. Ο ευ ρω πα ϊ κός κό σμος θα α πο κα λέσει τη δια δι κα σί α αυ τή αρχικά α να γέν νη ση,στη συνέχεια δια φω τι σμό και στις επό με νες φά σεις της με δια φορε τι κούς επιθετικούς προσδιορισμούς (π.χ. σο σιαλι σμό, αντι προ σω πευ τι κή δη μο κρα τί α). Σε κά θε πε ρί πτω ση όμως δεν θα πρόκει ται για έ να αυ το φυές φαι νό με νο και ο πωσ δή πο τε ό χι μο να δικό ό πως ε πι χειρή θη κε να εμ φα νι σθεί αφού αποτελεί τυπολογική προέκταση του συνολικού ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος.Το α να γεν νη σια κό φαι νό με νο αφε νός, έ χει α φε τη ρί α και α πο τε λεί προ έ κτα ση της βυ ζα ντι νής πραγ μα τι κό τη τας που ανα δύ θη κε τον 9ο αιώ να12 και α φε τέ ρου, συ γκρί νε ται, με ό ρους ι στο ρι κής α ναλο γί ας, με το αρχαί ο ελ λη νι κό κρα το κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα. Με μί α δια φο ρά: ο βυ ζα ντι νός αν θρω πι σμός συ μπυ κνώ νε ται ου σιω δώς στη δυ να μι κή μιας αυτο νό μη σης και α να βί ω σης της ελ λη νι κής παι δεί ας ως α πόρ ροια των ε σω τε ρικών α να κα τα τάξε ων που συ νέ βη σαν στη βυ ζα ντι νή κοι νω νί α ήδη α πό τον 8ο αιώ να. Η δυ τι κο ευρω πα ϊ κή α να γέν νη ση υ πήρ ξε πε ρισ σό τε ρο σύν θε τη δια δι κασί α που, ό πως θα δού με, πε ρι λαμ βά νει το σύ νο λο των πα ρα γό ντων ε κεί νων που έ κα μαν ε φι κτή τη φε ου δα λι κή α πο σύν θε ση και τη με τά βα ση στο προ η γούμε νο του ελ λη νι κού ανθρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος. Γι’αυ τό και η α ναλο γί α της με το κο σμο σύστη μα της πό λης-κρά τους το πο θε τεί τυ πο λο γι κά τη νε ό τε ρη εποχή στις προ δη μο κρα τι κές α παρ χές της ελ λη νι κής περιόδου. Για την πλη ρό τη τα του ε πι χει ρή ματος υ πεν θυ μί ζε ται ό τι ο ελ λη νι σμός με τά την Αλω ση, δεν πε ριέρ χε ται ού τε στη φε ου δαρ χί α ού τε στη βαρ βα ρό τη τα. Η ο θωμα νι κή κυ ριαρ χί α, αν και θα έ χει σο βα ρές ε πι πτώ σεις στην ε ξε λι κτι κή και ει δι κότε ρα στην εθνο-δη μο γρα φική συ νο χή και στην πνευ μα τι κή πο ρεί α του ελ λη νισμού, δεν θα επη ρε ά σει ούτε τα θε μέ λια της ι στο ρι κής του συ νέ χειας και αυ τοσυ νει δη σί ας, ού τε την πνευ μα τι κή, οι κο νο μι κο-κοι νω νι κή και πο λι τι σμι κή του πρω το κα θε δρί α, τουλά χι στον στη ζω τι κή του πε ριο χή.13 Με δε δο μέ νη την πολυ σή μα ντη υ πε ρο χή του α πέ να ντι στον κα τα κτη τή θα προ σέλ θει, ε πι πλέ ον, σε έ να κα θε στώς συμ βιβα σμού – της α να το λι κής λε η λα τι κής δε σπο τεί ας με το ελλη νι κό κο σμι κό και ορ θο λο γι κό θε σμι κό και κοι νω νι κο πο λι τι κό σύ στη μα – το οποί ο θα του ε πι τρέ ψει να συ νε χί σει να βιώ νει το πο λυ συ στη μι κό πε ρι βάλ λον της πό λης (-κράτους) και μά λι στα υ πό συν θή κες, συ χνά, πο λι τι κής κοι νω νί αςμέ χρι και – ι δίως – στις πλέ ον απλές βαθ μί δες της κοι νω νι κής ζω ής ό πως στις κοι νό τη τες, τις συ ντε χνί ες, τη συ νε ται ρι κή ερ γα σια κή και χρη μα τι στι κή ορ γά νωση, την εκκλη σί α κ.λ.π. Με άλ λα λό για, η α διά κο πη θη τεί α του ελ λη νι σμού στη χρη μα τιστι κή οι κο νο μί α και η δια τή ρη ση του θε σμι κού και κοι νω νι κο-πο λι τι κού περι βάλ λο ντος το ο ποί ο συ νε πά γε ται η ύ παρ ξή της, κά νει αυ το νό η τη μιαν ανθρωπο κε ντρι κή θε ώ ρη ση του κοι νω νι κού γί γνε σθαι που θέ λει τα μέ λη του αυτόνο μα στοι χεί α της πα ρα γω γής και της κα τα νά λω σης, με ε νερ γό α το μι κό τη τα σε σχέ ση τό σο με το σύ νο λο της κοι νω νι κής δια δι κα σί ας ό σο και με το κρά τος. Κο ρυ φαί α εκ δή λω ση της α το μι κό τη τας αυ τής, υ πό τις συ γκε κρι μέ νες ι στο ρικές συν θή κες της ελ λη νι κής κοι νω νί ας, α πο τέ λε σε η α διά κο πη πο λι τι κή χειρα φέ τηση και αυ το νο μί α των με λών της στο πλαί σιο των θε σμών με τους ο ποί ους συνυ πήρ ξαν καθ’ό λη την τουρ κο κρα τία.14
Ω στε, ο ελ λη νι σμός βιώ νο ντας ως το τέ λος το πε ρι βάλ λον ε νός αν θρω ποκεντρι κού κο σμο συ στή μα τος δε δι ήλ θε α πό την Α να γέν νη ση. Η τε λευ ταί α υπονο εί μια συ γκε κρι μέ νη δια δι κα σί α α πό σει σης του φε ου δα λι κού κο σμο συ στή ματος με ό τι αυ τό συ νε πά γε ται για την προ σέγ γι ση της γνώ σης, της κοι νωνί ας και του πο λι τι σμού.15 Το πρό ταγ μα της Α να γέν νη σης και του Δια φω τισμού α φορού σε ωστό σο την ελ λη νι κή κοι νω νί α ως διά στα ση κο σμο πο λι τειακής πα λιγγε νε σί ας, εθνι κής και πνευ μα τι κής α να σύ ντα ξης και προ σαρ μο γής στο νέ ο κοσμο συ στη μι κό πε ρι βάλ λον. Τού το δεν υ πο νο εί σε κα μί α πε ρί πτω ση την α παλλο τρί ω ση του ελ λη νι κού κο σμο συ στη μι κού κε κτη μέ νου υ πέρ του εθνο κε ντρικού προ τάγ μα τος.16
Β.Τα θεμέλια του ευρωπαϊκού διαφωτισμού και η ενότητα του ελληνικού κοσμοσυστήματος
1.Η δια πί στω ση αυ τή, κα θό λου αυ το νό η τη για τη νε ό τε ρη ε πι στή μη και μά λιστα ως προς τις ε πι πτώ σεις της, α πο κτά ξε χω ρι στή ση μα σί α κα θό σον προ σεγγί ζει το φαι νό με νο της δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κής Α να γέν νη σης, τη σχέ ση του με τον ελλη νι σμό ό σο και την ί δια την ελ λη νι κή ε ξέ λι ξη κα τά την τουρ κο κρα τί α και έως τις μέ ρες μας υ πό μια δια με τρι κά α ντί θε τη α πό την κα θε στι κυ ί α σκοπιά.Πράγ μα τι, πα ρα μέ νο ντας στην ε ξω τε ρι κή πε ρί με τρο της σχέ σης των εκπρο σώ πων του βυ ζα ντι νού αν θρω πι σμού με τη δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κή α να γέν νηση, αγνο ή θη κε πλή ρως η θε με λιώ δης θέ ση του Βυ ζα ντί ου στη δια δι κα σί α μετά βασης της Ευ ρώ πης στον πο λι τι σμό, με τη σφαι ρι κή έν νοια του ό ρου. Η θέση αυ τή, που α πό μό νη της μπο ρεί να ε ξη γή σει και την ε πα νευ δο κί μη ση των ελ λη νι κών γραμ μά των στη δυ τι κή Ευ ρώ πη,17 ε στιά ζε ται ου σια στι κά στο γε γονός της με τα κέ νω σης της πραγ μα τι κό τη τας, του συ στή μα τος και του πνεύ ματος του ανθρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος στη Δύ ση. Δύ ο ση μα ντι κές στιγ μές ε πιβάλ λε ται να συ γκρα τή σου με ως προς αυ τό: τις σταυ ρο φο ρί ες, που έ φε ραν για πρώ τη φο ρά, κα τά τρό πο μα ζι κό, σε ε πα φή ευ ρύ τα τα κοι νω νι κά στρώ μα τα δου λοπα ροί κων και την ευ γέ νεια της δυ τι κής φε ου δαρ χί ας με τη βυζα ντι νή κοι νωνί α. Την ε πάνοδο στο προσκήνιο των ι τα λι κών πό λε ων που ωστό σο δε θα πά ψουν να α πο τε λούν μέ ρος της βυ ζα ντι νής κο σμο συ στη μι κής εν δο χώ ρας και ι δί ως να κυ ριαρ χού νται α πό τη λο γι κή του ελ λη νι κού κο σμο συστή μα τος (των πό λε ων κ.λ.π.). Η α να τρο πή της οι κο νο μι κο-πο λι τι κής ι σορ ροπί ας στο πλαί σιο αυ τό υ πέρ της βυ ζα ντι νής Ι τα λί ας θα με τα βά λει πολ λά α πό τα πο λι τεια κά της μορ φώμα τα σε διαύ λους του πνεύ μα τος και της πραγ μα τι κό τητας της χρη μα τι στι κής προς τη φε ου δα λι κή Ευ ρώ πη. Αυ τή ακρι βώς η διάρ ρη ξητης δυ τι κο-ευ ρω πα ϊκής φε ου δαρ χί ας και η στα δια κή εί σο δος της ευ ρω πα ϊ κής η πεί ρου στην επο χή της χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας, θα α νοί ξει το δρό μο στην πνευ μα τι κή περιέρ γεια και στην α νά γκη της γνώ σης, τε λι κά στην υ ιο θέ τη ση θεμε λιω δών θεσμών, που βί ω νε μέ χρι τό τε η ελ λη νι κή κοι νω νί α (το συ ντε χνια κό σύ στη μα, η αυ το διοί κη ση, το κρά τος, το πα νε πι στή μιο κ.α.) αλλά και στη διείσδυ ση της ελλη νι κής κλασ σι κής παι δεί ας και του ελ λη νι κού πο λι τι σμού στο σύνο λό του.18
Ω στό σο, αν και το α να γεν νη σια κό τό ξο έ χει, ό πως εί δα με, α φε τη ρί α τον 9ο βυζα ντι νό αιώ να, που θα διέλ θει διά της Κων στα ντι νου πό λε ως και του Μυστρά στην Ι τα λί α, και θε μέ λιο τη βυ ζα ντι νή οι κου με νι κή κο σμο πο λι τεια κή διά στα ση του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος, το ευρω πα ϊ κό σύ στη μα θα α κολου θή σει τελι κά την πο λυ κε ντρι κή λο γι κή της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας α πό την ο ποί α θα προ κύ ψουν οι λα οί και τα πο λι τεια κά τους μορ φώ μα τα. Θα εί ναι με άλ λα λό για,κρα το κε ντρι κό και ό χι το οι κου με νικό που το εμ βο λί α σε.Θα προ σι διά ζει ε πο μένως στο α ντί στοι χο του κο σμο συστή μα τος των πό λε ων-κρα τών της ελ λη νι κής αρ χαιό τη τας κι όχι προς το κοσμοπολιτειακό Βυζάντιο. Αυ τή α κρι βώς η θεμελιώ δης α να λο γί α με τα ξύ του ελ λη νι κού και του ευ ρω πα ϊ κού κρα το κε ντρικού κο σμο συ στή μα τος ε ξη γεί τό σο την εκ πλή σου σα ε γκόλ πω ση και στα διο δρομί α του κλα σι κού ελ λη νι κού πο λι τι σμού στη νε α ρή Ευρώ πη ό σο, εν μέ ρει, και την αύ ξου σα ε πι φυ λα κτι κό τη τα ή δυ σπι στί α της τε λευ ταί ας κα τέ να ντι του βυ ζα ντινού οι κου με νι κού συ στή μα τος. Η στρο φή ω στό σο προς την κρα το κε ντρι κή αρχαιό τη τα θα συ ντε λε στεί πο λύ αρ γό τε ρα ό ταν το οικου με νι κό και κοσμο πο λιτεια κό Βυ ζά ντιο θα ε κλεί ψει και μα ζί του η άρ χου σα δυ να μι κή της κο σμο συ στημι κής αυ τής εκ δο χής. Διό τι αρ χι κά στην εκ δο χή αυ τή θα προσ δεθεί,όπως είδαμε, ο ευ ρω πα ϊ κός κό σμος που ε ξήρ χε το α πό το δε σπο τι κό κο σμο σύ στη μα, η ο ποί α ε πι πλέ ον λει τουρ γού σε ως σημείο αναφοράς.19 Η εγκόλπωση των ελλη νι κών γραμ μά των δεν α ναι ρεί το γε γο νός αυ τό αν και κα τά την ε πό με νη περί ο δο θα παί ξουν έ ναν καί ριο ρό λο για τη συ γκρό τη ση της κρα το κε ντρι κής λογι κής του αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος (χρη μα τι στι κή, ι δε ο λο γί α, α ξίες, σύ στη μα κ.λ.π.). Α πό το άλ λο μέ ρος, η ά λω ση του Βυ ζα ντί ου κα θώς θα συνο δευθεί με τη μετα τό πι ση της δυ να μι κής του συ στή μα τος προς δυ σμάς, στην Ι τα λί α των πό λε ων, αν και δεν θα ση μά νει καθ’ε αυ τή την υ πέρ βα ση του ελ λη νικού κο σμο συ στή ματος (πό λεις, κ.α.), θα ο δη γή σει αφε νός, στην ε θνο λο γι κή με τα τό πι ση του κέ ντρου βά ρους πέ ραν των ζω τι κών ε στιών των ελ λη νι κών κοι νω νιών και α φε τέ ρου, στην ε νί σχυ ση της κρα το κε ντρι κής προ ο πτι κής της ευ ρω πα ϊ κής η πεί ρου. Ωστε η συ μπό ρευ ση προς το οι κου με νι κό αν θρω πο κεντρι κό σύ στη μα δε θα εμποδι στεί α πό τη σύ γκρου ση που πυ ρο δό τη σε η βί αι η πα ρέμ βα ση λε η λα τι κού τύ που20 της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας στον πυ ρή να του ελ λη νι κού κο σμο συ στήμα τος,μολονότι η τελευταία υ πο κι νή θη κε, ως έ να βαθμό, α πό την ε σω τε ρι κή α να διά τα ξη της ισορ ρο πί ας υ πέρ του ι τα λι κού βυ ζα ντίου. Η α πόρ ρι ψη σε βαθ μό θυ μι κής απλούστευ σης του Βυ ζα ντί ου, που θα συντε λε στεί αρ γό τε ρα, πρέ πει να α πο δο θεί πρωταρχικά στον α πό η χο της σύγκρου σης των δύ ο κό σμων, του δε σπο τι κού (ιδιω τικής και κρα τι κής φε ου δαρχί ας) και του αν θρω πο κε ντρι κού που ι δε ο λο γι κά και πο λι τι σμι κά συμ βό λι ζαν ο «κα θο λι κι σμός» και η «ορ θο δο ξί α» α ντι στοί χως. Και α σφαλώς να συνεκτιμηθεί εν συδυασμώ προς τη στρο φή της δυ τι κής Ευ ρώ πης προς το κρα τοκε ντρι κό πρό τυ πο που αν και α ντλού σε τις πη γές του α πό το πρώ το α να ζη τούσε να οικο δο μή σει την ταυ τό τη τά του σε σχέ ση με αυ τό και μά λι στα να το διαδε χτεί.
2.Ε χει εν δια φέ ρον, α πό την ά πο ψη αυ τή, να ε πι ση μαν θούν ο ρι σμέ νες πτυ χές της ι δε ο λο γι κο-πο λι τι κής λει τουρ γί ας της χρι στια νι κής εκ κλη σί ας. Η καθο λι κή εκ κλη σί α, α κρι βώς διό τι η ζω τι κή της πε ριο χή πε ρι ήλ θε στη φε ου δαρχί α, υ ιο θέτη σε έ να ε ξου σια στι κό σχή μα και πρα κτι κές ο λο κλη ρω τι κές, που την το πο θετούν α νά με σα στην κρα τι κή φε ου δαρ χί α, η ο ποί α προ σι διά ζει στο ανα το λι κού ή α σια τι κού τύ που δε σπο τι κό κο σμο σύ στη μα, και στην ευ ρω πα ϊ κή ι διω τι κή φεου δαρ χί α. Εί χε ε πο μέ νως κά θε λό γο και δυ να τό τη τα να λει τουρ γή σει ως το ι δεο λο γι κό ό χη μα του φε ου δα λι κού κο σμο συ στή μα τος. Η βυ ζα ντινή εκ κλη σί α, αντι θέ τως, υ πο χρε ώ θη κε να προ σαρ μο στεί εξαρχής στη λο γική του αν θρω ποκε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος, σε ό λες του τις δια στά σεις: στο συ γκε ντρω τι κό, κο σμι κό και ορ θο λο γι κό κο σμο πο λι τεια κό κρά τος,21 στο κοι νω νι κό (αν θρωπο κε ντρι σμός, α το μι κό τη τα, πραγ μα τι κές ε λευ θε ρί ες, εικό να του αν θρώ που) πνεύ μα της χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας, στο ορ γα νω τι κό δημο κρα τι κό κε κτη μένο του συ στή μα τος των πό λε ων22, στις αν θρω πο λογι κές προ σεγ γί σεις της φιλο σο φού σης ελ λη νι κής α να το λής και της ελ λη νικής παι δεί ας.23
Α νε ξαρ τή τως του γε γο νό τος ό τι η ου σί α της διά στα σης και της σύ γκρουσης με την κα θο λι κή εκ κλη σί α βρί σκε ται ε δώ και ό χι στο δογ μα τι κό πε δί ο, που λειτούρ γη σε ως πρό σχη μα, έ να εί ναι βέ βαιο. Ο ε γκλι μα τι σμός της χρι στια νι κής θρη σκεί ας, μιας κατ’ε ξο χήν δε σπο τι κής πα ρα μέ τρου του «α σια τι κού» προ τάγμα τος, στις αν θρω πο κε ντρι κές προ σλή ψεις του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος – το πνεύ μα της ορ θο δο ξί ας – που θα ε πι στε γα στεί με τη νί κη της ει κονο λα τρί ας τον 8ο και 9ο αιώ να, θα συ μπλεύ σουν, κα τά την πρώ τη φά ση του βυ ζαντι νού αν θρω πι σμού, με μιαν αυ το τε λή ε πα νά καμ ψη της ελ λη νι κής παι δεί ας. Το κοσμι κό κρά τος24 θα παί ξει έ να ρό λο κα τα λύ τη προς την κα τεύ θυν ση αυτή, ο οποί ος όμως δεν θα α πο τρέ ψει τε λι κά την α νά δει ξη του με γά λου δυ ϊ σμού με ταξύ της οι κου με νι κής ορ θο δο ξί ας και του οι κου με νι κού ελ λη νι σμού. Ο δυ ϊ σμός αυ τός, που θα τρο φο δο τη θεί α πό τη σύ γκρου ση με τη «Δύ ση», θα α πο τελέ σει το θε μέ λιο των ε ξε λί ξε ων στο πλαί σιο του νε ό τε ρου ελ λη νι σμού. Ο βυ ζα ντι νός αν θρω πι σμός θα ε πι λέ ξει, α να πό φευ κτα τον ελ λη νι σμό, χρε ώ νοντας το τί μη μα της σω τη ρί ας του στην ορ θό δο ξη εκ κλη σί α, ε νώ η εκ κλη σί α θα θυ σιά σει τονελ λη νι σμό προ κρί νο ντας τη συμ μα χί α της με το ο θω μα νι κό Ι σλάμ25 προ κει μένου να α ντι σταθ μί σει την πο λι τι κή κά λυ ψη που της παρεί χε άλ λο τε η βυ ζα ντι νή κο σμο πο λι τεί α απέναντι στην παπική εκκλησία.
Παρ’όλ’αυ τά, ό πως και αρ γό τε ρα κα τά την τουρ κο κρα τί α, η σύ γκρου ση της ορθο δοξί ας με τον ελ λη νι κό αν θρω πι σμό, δη λα δή με την αν θρω πο κε ντρι κή προσέγ γιση του κό σμου, δεν θα εί ναι βί αι η ό πως στη «Δύ ση». Η ε πά νο δος του ελλη νι κού αν θρω πι σμού στο τουρ κο κρα τού με νο και υ πό τη δε σπό ζου σα ι δε ο λογι κή πα ρουσί α της ορ θο δο ξί ας ελ λη νι κό έ δα φος δεν θα συ να ντή σει α νυ πέρβλη τα ε μπό δια. Α κρι βώς διό τι η ελ λη νι κή εκ κλη σί α θα ε ξα κο λου θή σει να βιώ νει τις φι λε λεύ θε ρες κα τα βο λές και να κι νεί ται υ πό τη στέ γη των δυ νά με ων της χρη μα τι στι κής οικονομίας και ευ ρύ τε ρα του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος.Στη «Δύ ση», η σύ γκρουση σε ό λα τα ε πί πε δα (με τα ξύ των κο σμι κών δυ νά με ων, στο ε σω τε ρι κό της εκ κλη σί ας αλ λά και των κο σμι κών δυ νά με ων με την εκ κλη σί α), υ πα γο ρεύθηκε σταθερά α πό την α ντι πα ρά θε ση δύ ο κο σμο συ στη μι κών πα ραμέ τρων: της δε σπο τι κής με την ανθρω πο κε ντρι κή, η ο ποί α ό φει λε να με τα θέ σει την εκ κλη σί α ο πωσ δή πο τε στο θρη σκευ τι κό της πε δί ο προ κει μέ νου να α ναπτυ χθεί.
Α πό το άλ λο μέ ρος, η φυ γή του βυ ζα ντι νού αν θρω πι σμού στη «Δύ ση» και ουσιω δώς στην ι τα λι κή πε ριο χή του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος, δεν θα συμβάλ λει α πλώς στην Α να γέν νη σή της. Θα δη μιουρ γή σει συγ χρό νως τη γέ φυ ραμε την ο ποί α θα δια σφα λι σθεί η α διά κο πη συ νέ χεια του ελ λη νι κού αν θρω πισμού. Με την έν νοια ό τι θα α πο τε λέ σει πιά μια ε νιαί α, συ μπλέ ου σα, πα γκό σμια συ νι στώ σα του πο λι τι σμού, που θα ε πι τα χύ νει και τις ε σω τε ρι κές ε ξε λί ξεις στην ελ λη νι κή κοι νω νί α για να ο δη γηθεί τε λι κά στην έ ξαρ ση του 18ου και του 19ου αιώνα.
Με την επισήμανση αυ τή, υ πο γραμ μί ζουμε ό τι κα τά την ε ξέ λι ξη της ελ λη νικής κοι νω νί ας α πό το Βυ ζά ντιο μέ χρι τον 19ο αιώ να δεν ση μειώ νε ται πνευ μα τικό ή πο λι τι στι κό κε νό ή ρήγ μα, α κρι βώς διό τι δεν δη μιουρ γείται κοι νωνι κο-οι κο νο μικό ή πο λι τι κό ρήγ μα. Α νε ξαρ τή τως των συ νε πειών που εί χε η ανά δει ξη του ευρω πα ϊ κού εθνοκρατικού συ στή μα τος για την εν γέ νει θέ ση του ελ λη νι σμού στον σύγ χρο νο κό σμο, η πρό σλη ψη του ελ λη νι κού κλα σι κού πολι τι σμού από τη δυ τι κή Ευ ρώ πη λει τούρ γη σε συ μπλη ρω μα τι κά για την ελ λη νική πνευ μα τι κή ε ξέ λι ξη. Ω στε, η ελ λη νι κή πνευ μα τι κή α πο γεί ω ση του 18ου και του 19ου αιώ να – και ό χι ο νε ο ελ λη νι κός «δια φω τι σμός», ό πως ε σφαλ μέ να α πο καλεί ται – θα σημειω θεί μέ σα α πό μια αυ το τε λή και α διά κο πη πο ρεί α, ά σχε τη με τη φε ου δα λι κή πραγ μα τι κό τη τα και χω ρίς η ελ λη νι κή κοι νω νί α να θη τεύ σει στην Α να γέν νη ση. Πρό κει ται με α πλά λό για για μια νέα α πο γεί ω ση, που αν και συ νυ φαί νε ται διαλε κτι κά με το δυ τι κο-ευ ρω πα ϊκό Δια φω τι σμό, συν δέ ε ται οργανικά με τις ε πιπτώ σεις της Α λω σης, α ντα να κλά το α πο τέ λε σμα μιας δια λε κτι κής ι στο ρι κής εξέ λι ξης του ελ λη νι σμού χω ρίς ρή ξεις και πα ρα δρο μές,με ευ θεία και α διά κοπη αναφορά στο ελ ληνι κό προ η γού με νο του βυ ζα ντι νού αν θρω πι σμού. Ομως,σε α ντί θε ση με το α νά λο γο της ελ λη νι κής α πο γεί ω σης με τά τη ρω μα ϊ κή κα τά κτηση, τη φο ρά αυ τή θα κι νη τοποι η θεί η ευ ρω πα ϊ κή ε ξέ λι ξη που θα αρθρώσει τη δια δι κα σί α συγκρό τη σης της τρί της τυ πο λο γι κής διά στα σης του αν θρω πο κεντρι κού κο σμοσυ στή μα τος, πά νω στα θε μέ λια και ως προ έ κτα ση του ελ λη νικού συ στή μα τος στη μεί ζο να κλί μα κα.
3. Πράγ μα τι, η πε ρί ο δος που α κο λου θεί την Α λω ση, μο λο νό τι θα συ μπέ σει με μια α ξιό λο γη κάμ ψη της ελ λη νι κής κοι νω νί ας σε ό λα τα ε πί πε δα, ο ελ λη νι σμός δεν παύ ει να δια τη ρεί μια πε ρί ο πτη θέ ση στην οι κο νο μι κή, κοι νω νι κή, πολι τιστι κή και πνευ μα τι κή ζω ή της ευ ρω πα ϊ κής η πεί ρου και της με σο γεια κής λε κάνης.Την πε ρί ο δο αυ τή θα ο λο κλη ρω θεί ο ρό λος των βυ ζα ντι νών αν θρω πιστών στη δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κή α να γέν νη ση των ο ποί ων οι ε πί γο νοι ε ξα κο λουθούν να κά νουν αι σθη τή την πα ρου σί α τους και κα τά τον 16ο αιώ να. Κατ’αυτήν άλ λω στε την πε ρί ο δο θα ση μειω θεί και η α να γκαί α ζύ μω ση και προ ε τοι μασί α για τη με τά βα ση στο νε ο ελ λη νι κό αν θρω πι σμό.26
Η εκκλη σί α, γύ ρω α πό την ο ποί α θα συ γκε ντρω θούν λό γιοι και μέ λη της αστικής τά ξης, θα ε ξα κο λου θή σει να παί ζει έ να δε σπό ζο ντα ρό λο στα ο θω μα νι κά και στα ευ ρω πα ϊ κά πράγ μα τα. Καί ριος, αν ό χι και ριό τε ρος α πό ό τι στο πα ρελθόν, θα α πο δει χτεί ο ρό λος της και στην πο λι τι κή, πνευ μα τι κή και πο λι τι στι κή ζω ή των ορ θο δό ξων λα ών της ο θω μα νι κής αυ το κρα το ρί ας. Ση μα ντι κός υ πήρξε ε πί σης ο ρό λος των ελ λή νων πνευ μα τι κών αν θρώ πων και της ελ λη νι κής εκκλησί ας στη ρω σι κή πραγ μα τι κό τη τα: για τη συ γκρό τη ση και τη με ταρ ρύθ μι ση της ρω σι κής εκ κλη σί ας για την πνευ μα τι κή α νά πτυ ξη του ρω σι κού λα ού κα θώς και για τη σφυ ρη λά τη ση της ε θνι κής συ νεί δη σης και της ε νό τη τάς του.Την περί ο δο αυ τή θα ση μειω θεί η πα ρέμ βα ση του Οι κου με νι κού Πα τριαρ χεί ου στα δυτι κο-ευ ρω πα ϊ κά εκ κλη σια στι κά πράγ μα τα, με α φορ μή το σχί σμα της κα θολι κής εκ κλη σί ας, που αν και θα δια κο πεί βιαί ως, κα νέ νας πια δεν α γνο εί το ακρι βές της πε ριε χό με νο και τη ση μα σί α της.Α πό την αρ χή της Α λω σης ο ρό λος του ελ λη νι σμού στα πο λι τι κά – ε σω τε ρι κά και διε θνή – πράγ μα τα του ο θω μα νι κού συ στή μα τος θα α πο δει χτεί κομ βι κός. Στα διακά ο ρό λος αυ τός θα διευ ρυν θεί και το κυ ριό τε ρο θα θε σμο θε τη θεί σε πολ λές πε ριο χές ή δρά σεις του ο θω μα νικού κρά τους. Στο πλαί σιο αυ τό εγ γρά φε ται ως ση μαί νου σα η συμ βο λή της ελλη νι κής άρ χου σας τά ξης για το τε λι κό πε ριε χό με νο του «συμ βι βα σμού» α νά μεσα στο ελ λη νι κό και στο δε σπο τι κό κο σμο σύστη μα αλ λά και για την πρό σληψη α πό το δεύ τε ρο θε με λιω δών πα ρα μέ τρων της ελ λη νο-βυ ζα ντι νής και κατ’επέ κτα ση της δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κής έν νο μης τά ξης (του δι καί ου, των θε σμών κ.λ.π.). Προ στί θε ται ε πί σης η βα θιά ε πί δρα ση που θα α σκή σει καθ’ό λη την περί ο δο της τουρ κο κρα τί ας ο ελ λη νι σμός στις υ πό διαμόρ φω ση κοι νω νί ες του οθω μα νι κού κρά τους: των τούρ κων, κυ ρί ως ό μως των χρι στια νών οι ο ποί ες κυριο λε κτι κά ε ντάσ σο νται στην ελ λη νι κή πο λι τι σμι κή ζώ νη, μέ σω της ορ θο δο ξί ας (τέ χνη, σύ στη μα α ξιών, τρό πος ζω ής κ.λ.π.), της ελ ληνι κής άρ χου σας (α στι κής κ.λ.π.) τά ξης, του ελ λη νι κού εκ παι δευ τι κού συ στή ματος27 και του πνευ μα τι κού κι νή μα τος του ελ λη νι κού αν θρω πι σμού.
Ο πο λυ σή μα ντος οι κο νο μι κός, πο λι τι στι κός και πνευ μα τι κός ρό λος των ελ λη νικών πα ροι κιών και μά λι στα των ελ λη νι κών χω ρών (η Χί ος, η Κρή τη, τα Επτάνη σα κ.λ.π.) που ει σήλ θαν κα θυ στε ρη μέ να ή ου δό λως στο ο θω μα νι κό σύστημα, α νή κει σε ση μα ντι κό βαθ μό ή δη στην ί δια αυ τή πε ρί ο δο. Η πνευ μα τι κή πα ραγω γή και ι δί ως η ακ μή και η α κτι νο βο λί α της ελ λη νι κής τέ χνης και λο γοτεχνί ας με τά την Α λω ση δεν α ντι κα τρο πτί ζε ται μο νο σή μα ντα σε κά ποια ο νόματα ό πως του Θε ο το κό που λου, του Θε ο φά νη και πολ λών άλ λων της κρη τικής ή ε πτα νη σια κής σχο λής αλ λά σε μια διά χυ τη πραγ μα τι κό τη τα που χα ρακτη ρί ζει το σύ νο λο της ελ λη νι κής κοι νω νί ας. Η κα τα λυ τι κή ε πί δρα ση της ελ ληνι κής τέχνης στο τουρ κι κό ι σλάμ ή στη σλα βι κή ορ θο δο ξί α κα τα γρά φε ται α πό την πρώτη προ πα ντός πε ρί ο δο με τά την Α λω ση, ό πως και η ε δραί ω ση του ελλη νι κού στοι χεί ου στο η γε τι κό και ει δι κό τε ρα στο πο λι τι κό και εκ κλη σια στι κό πε ριβάλ λον της Ρω σί ας. Αλ λω στε, το πλή θος των κει μέ νων της ελ λη νι κής γραμ ματεί ας που α να πα ρά γο νται και κυ κλο φο ρούν κα τά την πρώ τη πε ρί ο δο με τά την Αλω ση δεν α φή νουν κα μί α αμ φι βο λί α ό τι συ ντρέ χει μια σα φής πνευμα τι κή κινη τι κό τη τα η ο ποί α καθ’ό λες τις εν δεί ξεις συ νο δεύ ε ται και με πρω τό τυπες πνευ μα τι κές α ναζητήσεις που έ χουν να κά μουν με τα προ βλή μα τα της επο χής τους.27
Η υστέ ρη ση της έ ρευ νας για την πρώ τη πε ρί ο δο της τουρ κο κρα τί ας δεν αναιρεί το γε γο νός ό τι ο ελ λη νι σμός ε ξα κο λου θεί να δια τη ρεί μια πραγ μα τι κή θέ ση και στον το μέ α της οι κο νο μί ας. Πρω ταρ χι κά στο πλαί σιο της ο θω μα νι κής αυτοκρα το ρί ας. Οι φα να ριώ τες μο νο πω λούν α πό τό τε το ε μπό ριο στον Εύ ξει νο ενώ τα πλη ρώ μα τα του ο θω μα νι κού στό λου εί ναι κυ ρί ως ελ λη νι κά, γε γο νός που επι βε βαιώ νει ό τι οι ελ λη νι κοί πλη θυ σμοί ε ξα κο λου θούν να δια τη ρούν μια ι σχυ ρή ε πα φή με τις δρα στη ριό τη τες που συ νά πτο νται με τη θά λασ σα. Αλ λω στε η ναυ πη γι κή στη Με σό γειο εί τε ως ε πι χει ρη σια κός κλά δος εί τε ως τέ χνη δεν έ παψε μέ χρι τους νε ό τε ρους χρό νους να ε λέγ χε ται σε ση μα ντι κό βαθ μό από το ελλη νι κό στοι χεί ο.
Το προ η γού με νο α κρι βώς αυ τό, της δια τή ρη σης μιας ση μαί νου σας θέ σης του ελ λη νι σμού και με τά την Α λω ση, στους το μείς της οι κο νο μί ας και μά λιστα της χρη μα τι στι κής, του πο λι τι σμού, των γραμ μά των και της τέ χνης μπο ρεί μό νον να ε ξη γή σει την ε πα νά καμ ψή του α πό τα τέ λη του 17ου και ι δί ως την εκπλήττου σα α πο γεί ω ση του 18ου και του 19ου αιώ να. Γε γο νός ω στό σο που υπογραμμίζει ευ θέ ως τη δια τή ρη ση, πά νω α πό κά θε τι άλ λο, των θε με λί ων του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος και στο πλαί σιο αυ τό της σημαίνουσας θέ σης των θε σμών (του συ στή μα τος των πό λε ων, των δια φό ρων οι κο νο μι κο-κοι νωνι κών συσ σω ματώ σε ων κ.λ.π.)28, που συν θέ τουν την ι διο συ στα σί α μιας ανθρω πο κε ντρι κής κοι νω νί ας.Με δια φο ρε τι κούς όρους τού το με τα φρά ζε ται σε μια πο λυ σή μα ντη α το μι κό τητα και συμ με το χή, συ χνά μά λι στα υ πό συν θή κες πο λιτι κού αυ το καθο ρι σμού, στην πο λι τι κή και πνευ μα τι κή ζω ή.Α πό την ά πο ψη αυτή, έ χει εν δια φέ ρον να ε πι ση μαν θεί ό τι κα τά την πε ρί οδο που α κο λου θεί την Αλω ση θα ο λο κλη ρω θεί η προ σαρ μο γή του μο να δι κού σε νο η μα τι κές «ε πε ξεργα σί ες» λα ϊ κού στο χα σμού στα νέ α δε δο μέ να. Μια προ σαρμο γή ω στό σο που,η πα ρου σί α της εκ κλη σί ας δεν θα οδη γή σει στην α πό σπα ση της λα ϊ κής κουλτού ρας α πό τις βα θιά ελ ληνι κές και κο σμι κές της ρί ζες.29
Αν ε πι χει ρή σου με μια συ γκρι τι κή α να γω γή της ελ λη νι κής πε ρί πτω σης στη δυτικο-ευ ρω πα ϊ κή α να γεν νη σια κή δια δι κα σί α θα δια πι στώ σου με, κα τά τη γνώμη μας, α βί α στα, ό τι η α να κά λυ ψη και μά λι στα η ό σμω ση α πό τους ευ ρω πα ϊ κούς λα ούς της κοι νω νι κής α το μι κό τη τας και της πο λι τι κής θα γί νει με μεγάλη καθυστέρηση, προς τον 19ο και ως προς τα ου σιώ δη κα τά τον 20ό αιώ να.Η προ σέγ γι ση της παι δεί ας – μέ σω της ελ λη νι κής γραμματείας – α πό τα άρ χο ντα δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κά στοι χεί α,συμ βαί νει ό ταν στον ελ λη νι κή κόσμο κα τα γρά φε ται η συ νέ χεια μιας υ ψη λού δια νο η τι κού διαμετρήματος και με ι σχυ ρές κα ταβο λές, κοι νω νι κο πο λι τι κή πραγ μα τι κό τη τα, σκέ ψη και ι δε ο λο γί α, στην ο ποί α συμ με τέχει, με τον έ να ή τον άλ λο τρό πο, το σύ νο λο σχε δόν του ελ λη νι κού κοσμοσυστήματος. Η πε ρί πτω ση του «κοι νού λα ού» στις λε γό με νες κοι νό τη τες (στο σύ στημα των πό λε ων) αλ λά και του δη μο τι κού τρα γου διού εί ναι ε ξό χως χα ρα κτη ριστι κές. Γι’αυ τό και προκαλεί εύλογη απορία η σχεδόν παντελής αδιαφορία της ελληνικής ιστοριογραφίας για φαινόμενα τόσο σημαντικά για τη νεοελληνική ε ξέ λι ξη και α πο γεί ω ση.
Καταλήγου με λοι πόν ό τι με τά την Α λω ση δεν α να τρέ πο νται τα θε με λιώ δη συστα τι κά γνω ρί σμα τα του ελ λη νι σμού. Δεν ε πέρ χε ται δια κο πή της οι κονο μι κο-κοι νω νι κής, πο λι τι κής, πο λι τι σμι κής και πνευ μα τι κής του συ νέ χειας. Η ελ λη νι κή κοι νω νί α θα υ πο στεί α σφα λώς ση μα ντι κές α να προ σαρ μο γές ή ανα κα τα τά ξεις σε μια ε ξό χως κρί σι μη ε πο χή για την πα γκό σμια ε ξέ λι ξη, οι οποί ες θα γί νουν ιδιαί τε ρα αι σθη τές ι δί ως α πό τον 18ο αιώ να. Υ πο γραμ μί ζε ται πρω ταρ χι κά η απου σί α ε νός οι κεί ου προς την κο σμο συ στη μι κή του υ φή πο λιτεια κού ορ γα νισμού σε μια πε ρί ο δο που θα αρ χί σει διαφαίνεται η νέα δυναμική και μάλιστα να οι κο δο μεί ται το νέ ο ανθρωποκεντρικό κοσμοσύ στη μα, με θε μέ λιο «εκ των ων ουκ ά νευ» το ε θνι κό κράτος.30
Γ.Ιδιαιτερότητες της ελληνικής απογείωσης
1. Ποιά εί ναι ε πο μέ νως τα ι διαί τε ρα χα ρα κτη ρι στι κά της νε ο ελ λη νι κής απογεί ωσης, που κα τά συ νειρ μό ε πο νο μά ζε ται νε οελ λη νι κός “δια φω τι σμός”, και εστιάζε ται στους 18ο και 19ο αιώ νες;
Ε πι ση μαί νε ται πρω ταρ χι κά η α πο κα τά στα ση της οι κο νο μι κο-κοι νω νι κής ε νότη τας του ελ λη νι κού κο σμο συ στη μι κού ζω τι κού χώ ρου με την οι κο νο μική α νασύ ντα ξη του ελ λη νι σμού. Κα τά την πε ρί ο δο α πό την Α λω ση ως τον 18ο αιώνα θα ολο κλη ρώ σει την προ σαρ μο γή και την έ ντα ξή του στο νέ ο «διε θνές» περιβάλ λον. Μια έ ντα ξη ε πο μέ νως που θα γί νει χω ρίς τη συν δρο μή ε νός ε δα φικά συ ντε ταγ μέ νου κρά τους και μά λι στα ε θνι κού κα τά το πρό τυ πο του νέ ου κρα τοκε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος.
Αν υ πάρ χει κά τι που χα ρα κτη ρί ζει με συ νέπεια και διάρ κεια την ελ λη νι κή ι δε ολο γί α και πρά ξη τού το εί ναι η ε που δενί ε γκόλ πω ση α πό τον ελ λη νι σμό της εθνι κής προ ο πτι κής του κρά τους. Η ελ ληνι κή σκέ ψη και ι δε ο λο γί α θα πα ρα μείνει έ ως το τέ λος προ ση λω μέ νη στο οι κου με νι κό και κο σμο πο λι τεια κό πρό ταγμα με θε με λιώ δες βά θρο τη χρη μα τι στι κή και το πο λυ συ στη μι κό πε ρι βάλ λον της πό λης. Το κα θο ρι στι κό γνώ ρι σμα της νε ο ελ λη νι κής α πο γεί ω σης εί ναι α κριβώς αυ τό: μο λο νό τι θα α ντλή σει ι κανά στοι χεί α α πό το γό νι μο διά λο γο με τις πνευ μα τι κές και ι δε ο λο γι κές διεργα σί ες που γέν νη σε η εί σο δος στην τρί τη τυπο λο γι κή διά στα ση του αν θρωπο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος, του κρά τους- έ θνους, θα πα ρα μεί νει προ ση λωμέ νη στην ι δε ο λο γί α και την πρά ξη του ελ λη νικού οι κου με νι κού / κο σμο πο λιτεια κού κο σμο συ στή μα τος, θε ω ρώ ντας το σαφώς α νώ τε ρο και πά ντως χρη σι μότε ρο για τον ελ λη νι σμό. Ε χουμε ή δη α ναφερ θεί αλ λού στις ση μαί νου σες δια στά σεις ό σο και στις κα τα λυ τι κές ε πι πτώ σεις του γε γο νό τος αυ τού για την ελ ληνι κή ε ξέ λι ξη αλ λά και για την ε ρευ νη τι κή συσχέ τι σή της με τις συ να φείς εξε λί ξεις στον ευ ρύ τε ρο ευ ρω πα ϊ κό χώ ρο.31
Στο ί διο αυ τό πλαί σιο θα πραγ μα το ποι η θεί η ε πα να σύν δε ση της ελ λη νικής παροι κια κής δια σπο ράς και του λοι πού ελ λη νι σμού με τον τουρ κο κρα τού με νο ελλη νι κό χώ ρο και το σπου δαιό τε ρο η ε πα νά καμ ψη της ελ λη νι κής ι δεο λο γί ας ως αυ το τε λώς κυ ρί αρ χης συ νι στώ σας, η ο ποί α θα υ πο κα τα στή σει σταδια κά την ιδε ο λο γί α της ορ θο δο ξί ας που ε πι κρά τη σε κα τά την α μέ σως μετά την Α λω ση πε ρί ο δο στον ο θω μα νι κό χώ ρο.32 Αν και, ό πως εί δα με, η ελ λη νική ορ θο δο ξί α θα ε ξα κο λου θή σει και κα τά την τουρ κο κρα τί α να δια τη ρεί τα ιδιώ μα τά της και μά λι στα θα με ρι μνή σει, λί γο με τά την Α λω ση, για την ελ λη νική παι δεί α, η κυριαρ χί α της ελ λη νι κής ι δε ο λο γί ας, δη λα δή του ελ λη νι κού ανθρω πι σμού θα απο τε λέ σει ση μαί νον γε γο νός για τις ε ξε λί ξεις: οι κο νο μικές, πνευ μα τι κές, πο λι τιστι κές, ε θνι κές.
Στις ε ξε λί ξεις αυ τές, εγ γρά φε ται και η μο να δι κή για τα ευ ρω πα ϊ κά πράγμα τα εκπαι δευ τι κή κι νη τι κό τη τα που θα ο δη γή σει στην ε δραίωση ε νός πλή ρους συστή μα τος παι δεί ας στο σύ νο λο του ελ λη νι κού ζω τι κού χώ ρου (τη Βαλ κα νι κή, τη Μι κρα σί α, τον Εύ ξει νο Πό ντο και τις πα ροι κί ες). Ε να σύ στη μα κο σμι κής παιδεί ας α πό τη στοι χειώ δη μέ χρι την πα νε πι στη μια κή βαθ μί δα με κύ ριο ό χη μα το πο λι τεια κό κύτ τα ρο της πό λης (-κοι νό τη τας), ως προς ο ρι σμέ νες πτυ χές του τις πα ρί στριες η γε μο νί ες και ό λως δευ τε ρευό ντως την εκ κλη σί α.33 Ε πι ση μαί νε ται η ση μα σί α του γε γο νό τος αυ τού, με τα ξύ των άλ λων, και διό τι κα τά την ί δια περί ο δο στη δυ τι κή Ευ ρώ πη το εκ παι δευτι κό σύ στη μα θα πα ρα μεί νει ε ξαι ρε τι κά πε ριο ρι σμέ νο κοι νω νι κά και ο πωσ δή πο τε, μέ χρι και τον 19ο αιώ να, θα δια τηρη θεί σχε δόν α πο κλει στι κά στα χέ ρια της εκ κλη σί ας. Πράγ μα που ε ξη γεί το ε ξίσου πα ρά δο ξο, για την ελ λη νι κή ι δεο λο γί α, η εκ κλη σί α, και συ γκε κρι μέ να η καθο λι κή εκ κλη σί α, να ε λέγ χει, α κόμη και στο κα τώ φλι του 21ου αιώ να, χω ρίς να στασιάζεται, έ να ση μαντι κό τα το τμή μα της ευ ρω πα ϊ κής εκ παί δευ σης, συ να κόλου θα με τον κα τα λυτι κό της ρό λο σε άλ λες πε ριο χές της κοι νω νι κής και πο λιτι κής ζω ής (χρι στια νι κά κόμ μα τα, πο λυ σή μα ντες κοι νω νι κο-πο λι τι κές λει τουρ γίες κ.λ.π.).
2. Τα α νω τέ ρω ο δη γούν σε έ να α δή ρη το συ μπέ ρα σμα: η ε νό τη τα του ελ λη νικού αν θρω πι σμού δεν α φο ρά μό νο στη διάρ κεια αλ λά κυ ρί ως στο πε ριεχό μενό του. Η με τα κέ νω σή του α πό το ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα στην Ευ ρώ πη συν τω χρό νω με τα θε μέ λια του αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος θα λει τουρ γήσει έ τσι ώ στε να συ νε χι στεί και ο πωσ δή πο τε να ε νι σχυ θεί η στα διο δρο μί α του στο πλαί σιο της ελ λη νι κής κοι νω νί ας. Η προ σαρ μο γή του ελ λη νι σμού στο νέο κο σμο συ στη μι κό πε ρι βάλ λον που ε δρά ζε ται στο ε πι χεί ρη μα του κρά τους (κρατο κε ντρι κό) με ό χη μα το έ θνος δεν θα α να τρέ ψει τη θε με λιώ δη οι κου με νι κή και κο σμο πο λι τεια κή ι διο συ στα σί α των εκ προ σώ πων του νε ο ελ λη νι κού αν θρω πισμού. Μια ι διο συ στα σί α βα θιά αυ το νο μια κή στο κοι νω νι κό και πο λι τικό με πολι τεια κό ό χη μα κυ ρί ως την πό λη.
Α πό το άλ λο μέ ρος, ο ευ ρω πα ϊ κός δια φω τι σμός θα ση μά νει την ο λο κλή ρω ση των θεμε λί ων μιας πο ρεί ας των λα ών της δυ τι κής Ευ ρώ πης που α πό την Α ναγέν νη ση θα ο δη γή σει αρ γό τε ρα στη συ γκρό τη ση του νέ ου κρα το κε ντρι κού τύπου αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος.Η αρνη τι κή προ σέγ γι ση α πό τους εκ προ σώ πους του νε ο ελ λη νι κού αν θρω πι σμού της προ ο πτι κής αυ τής για τον ελ λη νι σμό θα πρέ πει α σφα λώς να α πο δο θεί στις ι διαι τε ρό τη τες του ζω τι κού του χώ ρου (ε θνο λο γι κές, πο λι τι κές κ.α.) και κυρί ως στο κο σμο συ στη μι κό πε ριβάλ λον, που του δια σφά λι ζε μια α διαμ φι σβήτη τη υ πε ρο χή. Η εμ μο νή αυ τή απο κα λύ πτει ω στό σο τη βα θιά συ νεί δη ση ό τι το ελλη νι κό κο σμο σύ στη μα, παρ’ό λες τις δυ σκο λί ες της συ μπό ρευ σής του με τον οθω μα νι κό δε σπο τι σμό, διέ θε τε έ να σα φώς συ γκρι τι κό πλε ο νέ κτη μα κε κτημέ νων αν θρω πο κε ντρι κής υφής (ε λευ θε ρί ες, θε σμοί κ.α.) α πέ να ντι στο μό λις δια φαι νό με νο ε θνο κε ντρι κό ιδί ω μα της δυ τι κής Ευ ρώ πης.
Ω στε, για τον ελ λη νι σμό, η πε ρί ο δος με τά την Α λω ση και μά λι στα η α πο γεί ω ση του 18ου και 19ου αιώ να (και μα ζί της ο νε ο ελ λη νι κός αν θρω πι σμός), θα αποτε λέ σει α πλώς το ε πι στέ γα σμα μιας πο ρεί ας με τε ξέ λι ξης του κο σμο συ στή μα τός του αρ χι κά, και στη συ νέ χεια, α πό τα μέ σα πε ρί που του 18ου αιώ να, προ σαρμο γής του στο νέ ο ε θνο κρα τι κό κο σμο σύ στη μα υ πό συν θή κες συ μπλη ρω μα τικής πα ραλλη λί ας. Δεν μπο ρεί, κα τά τη γνώ μη μας,να α γνο εί ται ό τι το σύ νο λο των προ ταγ μάτων για την «ε θνι κή» πα λιγ γε νε σί α, συ μπε ρι λαμ βα νο μέ νων και εκεί νων της αστι κής τά ξης και της δια νό η σης, θα κι νη θούν, μέ χρι και τη με γά λη Ε πα νά σταση, μέ σα στο πνεύ μα του οι κου με νι κού και κο σμο πο λι τεια κού κοσμο συ στή ματος, με θε μέ λιο το πο λι τεια κό μόρ φω μα της πό λης. Αλ λω στε, η ίδια η με τά βα ση στην ι δε ο λο γί α και ι δί ως στην πραγ μα τι κό τη τα του κρά τους-έθνους, που θα εκ κι νή σει με τά την ου σια στι κή α πο τυ χί α της Ε πα νά στα σης και τη δη μιουρ γί α του νε ο ελ λη νι κού κρα τι δί ου, θα ο λο κλη ρω θεί για τον ελ λη νι σμό μό λις μέσα στον 20ό αιώ να, κά τω α πό ε ξαι ρε τι κά ε πώ δυ νες και μά λι στα τρα γικές συν θήκες.
Γ.Το τίμημα της σύγκλησης.Από τον οικουμενικό ανθρωπισμό στο προδημοκρατικό κράτος-έθνος.
Διαπιστώσαμε ό τι η ευ ρω πα ϊ κή πε ρί πτω ση εγ γρά φε ται σε μια δια δι κα σί α εισόδου των λα ών της ευ ρω πα ϊ κής η πεί ρου στον πο λι τι σμό του αν θρω πο κεντρι κού κο σμο συ στή μα τος με την οι κο δό μη ση ε νός ση μαί νο ντος κρα το κε ντρικού κο σμο συ στή μα τος που α νά λο γό του α πα ντά ται ι στο ρι κά μό νο στην πε ρί οδο της πό λης-κρά τους. Στην πραγ μα τι κό τη τα η δυ τι κή Ευ ρώ πη θα ει σέλ θει διά του Βυ ζα ντί ου, ως α πευ θεί ας διά δο χος, στο πε ρι βάλ λον του ελ λη νο κε ντρι κού οικου με νι κού / κο σμο πο λι τεια κού κο σμο συ στή μα τος α πό το ο ποί ο θα α ντλή σει τα ου σιώ δη θε μέ λια της ι διο συ στα σί ας του ε νώ συγ χρό νως με τά την Α λω ση θα δη μιουρ γη θούν οι προ ϋ πο θέ σεις υ πέρ βα σής του. Μιας υ πέρ βα σης που σε τελευ ταί α α νά λυ ση συν δυά ζε ται με την κα τα βο λή ε νός υ περ βο λι κά υ ψη λού τιμήμα τος ως προς την α φε τη ρί α της με τά βα σης καθ’ό σον θα α να γκα στεί να επα νέλθει στο μη δε νι κό ση μεί ο της φε ου δα λι κής του υ πό στα σης. Τού το ση μαίνει, με α πλά λό για, ό τι ολό κλη ρη η φι λο λο γί α της Ανα γέν νη σης και του Δια φωτι σμού στον ευ ρω πα ϊ κό χώ ρο θα ε στια σθεί στο μεί ζον ζή τη μα της συ γκρό τησης των θε με λί ων μιας κοι νω νί ας πο λι τών (α το μι κές και κοι νω νι κές ε λευ θε ρί ες, βασι κά πο λι τι κά δι καιώ μα τα, σύ στη μα κοι νω νι κής νο μι μο ποί η σης του πο λιτικού συ στή μα τος) και ι δί ως συ στή μα τος χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας ι κα νού να υ πο στη ρί ξει το αν θρω πο κε ντρι κό πρό ταγ μα. Η στρο φή με ό ρους α να λο γί ας και η εγ γρα φή συ χνά σε ση μεί ο υ περ βο λής στο ελ λη νι κό κλα σι κό κε κτη μέ νο, δηλα δή στο πο λι τι σμι κό και πνευ μα τι κό προ η γού με νο που δη μιούρ γη σε το κρατο κε ντρι κό σύ στη μα της πό λης-κρά τους, θα α πο δει χτεί κα θο ρι στι κή. Το νεότε ρο κρα το κε ντρι κού τύ που αν θρω πο κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα α πο τε λεί α πό κάθε ά πο ψη (ως προς τις πη γές και ως προς το πε ριε χό με νό του) τυ πο λο γι κή προ έκτα ση του συ νο λι κού αν θρω πο κε ντρι κού κο σμο συ στή μα τος του ο ποί ου μο ναδι κό προ η γού με νο α πο τέ λε σε το ελ λη νι κό πα ρά δειγ μα. Με την έν νοια αυτή, η ενό τη τα του ελ λη νι κού αν θρω πο κε ντρι σμού δεν συ ντρέ χει μό νον ως προς τις εσω τε ρι κές δια στά σεις του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος αλ λά και ευρύ τε ρα ι δω μέ νη στην πε ρί με τρο του νε ό τε ρου κό σμου.
Η νε ο ελ λη νι κή προ σαρ μο γή στα νέ α δε δο μέ να, στο ε πί πε δο του ελ λη νι κού κοσμοσυ στή μα τος και κοι νω νί ας, θα πραγ μα το ποι η θεί ε γκαί ρως και ε πι τυ χώς. Οχι ό μως και στο ε πί πε δο της ε θνι κής πα λιγ γε νε σί ας, με την έν νοια της α ποκατά στα σης της κο σμο πο λι τεια κής υ φής του συ νο λι κού κρά τους, η α πο τυ χί α της ο ποί ας θα συ μπα ρα σύ ρει τον ελ λη νι σμό σε μια χω ρίς προ η γού με νο, πο λυσή μαντη και κα θο ρι στι κή για το μέλ λον του συρ ρί κνω ση, ι δί ως α πό τα μέ σα του 19ου αιώ να.
Στο πλαί σιο αυ τό, η ι στο ρι κή συ νέ χεια και ε νό τη τα πε ριε χο μέ νου του ελ λη νι κού αν θρω πι σμού α πό το Βυ ζά ντιο μέ χρι την ελ λη νι κή α πο γεί ω ση του 18ου και 19ου αιώ να ε πι βε βαιώ νε ται στο σύ νο λό της.Η ελ λη νι κή α πο γεί ω ση και ο ευ ρωπα ϊ κός δια φω τι σμός, μο λο νό τι ξε κι νούν α πό δια φο ρε τι κές α φε τη ρί ες, α πο κα λύπτουν μια δια δι κα σί α σύ γκλη σης ή μάλλον συ νεύ ρε σης πά νω στις βά σεις ε νός α να λο γι κώς ο μοί ου αν θρω πο κε ντρικού κο σμο συ στή μα τος. Η δια φο ρά έ γκει ται στο ό τι ο ελ λη νι σμός, καθώς διέθετε ήδη τα οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά και πολιτισμικά θεμέλια του ανθρωποκεντρισμού, εγκωλπωνόταν απλώς,μέσα σε ένα ιδιαίτερο κλίμα,το ιδεολογικό του πρόταγμα.Μέλιμά του δεν θα είναι,όπως στην περίπτωση των ευρωπαϊκών λαών,η μετάβαση από μία αυστηρή δεσποτική κοινωνία υποκειμένων σε ένα στοιχειώδες ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα.
Η αρχι κή α πο τυ χί α των ε πα να στα τών του Ια σί ου να ο δη γή σουν στο ζη τού μενο, δηλα δή στην υπο κα τά στα ση του ο θω μα νι κού δε σπο τι σμού α πό μια ελ ληνι κού τύπου κο σμο πο λι τεί α, θα συ νο δευ θεί α πό μια α σφυ κτι κή κη δε μο νί α του νε ο ελ λη νι κού κρα τι δί ου α πό τις Δυ νά μεις του νέ ου κό σμου ώ στε να α πο φευχθεί η δη μιουρ γί α στη νο τιο-α να το λι κή Ευ ρώ πη ε νός πο λι τεια κού μορ φώ μα τος που θα α νέ δει χνε τον ελ λη νι σμό σε ε πι κίν δυ νο α ντα γω νι στή.Η φθί νου σα πνευμα τι κή πο ρεί α της ελ λη νι κής κοι νω νί ας α πό τη γέ νε ση του νε οελ λη νι κού κράτους θα συμ βα δί σει με τη στα δια κή της συρ ρί κνω ση και την επώ δυ νη προ σαρμο γή της στις πραγ μα τι κό τη τες και στην ι δε ο λο γί α ε νός κράτους-έ θνους το οποί ο δε θα πά ψει, δα πά ναις του ελ λη νι σμού, α κό μη και στο κατώ φλι του 21ου αιώ να, να α να ζη τεί την ταυ τό τη τά του και μια α σφα λή θέ ση στον σύγ χρο νο κόσμο.
Σημειώσεις
1. Α πο κα λού με σύ στη μα της πό λης (-κρά τους) το κρα το κε ντρι κό κο σμοσύστη μα των πό λε ων ό πως αυ τό εν σω μα τώ θη κε στην οι κου με νι κή κο σμο πολι τεί α α πό τον Α λέ ξαν δρο. Το σύ στη μα αυ τό που θα διαρ κέ σει, ό πως έ χου με υπο στη ρίξει αλ λού, έ ως τον 20ό αιώ να, ε πι φυ λάσ σει στο κοι νω νι κό του μόρ φωμα μια ο λοκλη ρω μέ νη πο λι τεια κή αυ το νο μί α που προ σι διά ζει στην προ γε νέστε ρη πε ρίο δο.Ωστε,το σύστημα της πόλης(-κράτους) κατά την οθωμανική περίοδο,όπως ακριβώς και κατά τις προγενέστερες περιόδους του,το “κοινοτικό”σύστημα όπως επικράτησε να λέγεται,δεν συνιστά ένα σύστημα αυτοδιοίκησης, σύμφωνα με το ιδίωμα του πολιτικού συστήματος που εισήχθη στο κράτος-έθνος,κατά την πρώτη,την προδημοκρατική περίοδο της ιστορίας του. Επίσης,παρακάτω σημείωση 9.
2.Με α φε τη ρί α τη θε με λιώ δη έν νοια του κο σμο συ στή μα τος, η ι διω τι κή φε ουδαρ χί α α πο τε λεί τυ πο λο γι κή διά στα ση του δε σπο τι κού κο σμο συ στή ματος. Παρα πέ μπει σε έ να κο σμο σύ στη μα που ι σο πε δώ νει το ά το μο με τα βάλ λο ντάς το σε δου λο πα ροι κια κή μά ζα, ε ξέρ χε ται α πό το χρη μα τι στι κό οι κο νο μι κό σύ στη μα και προ σεγ γί ζει την κοι νω νία και την πο λι τι κή υ πό το πρί σμα της ι διο κτη σί ας. Ο τύ πος της ι διω τι κής φε ου δαρ χί ας δια κρί νε ται α πό τον άλ λο τύπο του δε σποτι κού κο σμο συ στή μα τος, την κρα τι κή φε ου δαρ χί α, ο ο ποί ος συ νιστά αυτός καθεαυτός ση μα ντι κή πρό ο δο. Η κρα τι κή φε ου δαρ χί α διήλθε το κατώφλι της δυ τι κής Ευ ρώ πης μέσω της κα θο λι κής εκ κλη σί ας και ως κο σμι κή πραγματικότητα, κα τά την έ ξο δό της από το με σαί ω να της ι διω τι κής φε ου δαρχί ας.
3. Για το πε ριε χό με νο του ε πι κοι νω νια κού συ στή μα τος ως εν νοιο λο γικής και με θο δο λο γι κής πα ρα μέ τρου, βλ. Γ. Κο ντο γιώρ γη,”Η δημοκρατία στην τεχνολογική κοινωνία”,στο Βή μα των κοι νω νικών επι στη μών,18/1996.
4. Βλέπε Georges Contogeorgis, «Pour une approche nouvelle de ladιmocratie antique et moderne», στο Guy Haarscher et Mario Telτ (Ed.), Aprθsle communisme, Editions de l’Universitι de Bruxelles, Bruxelles, 1993. Για τιςαναλογίες του δυτικο-ευρωπαϊκού προς το ελληνικό παράδειγμα στοκοινωνικο-οικονομικό, πολιτικό, ιδεολογικό, αξιολογικό κ.λ.π. επίπεδο, βλέπεG. Contogeorgis, La thιorie des rιvolutions chez Aristote, Paris, 1978. Ε πί σης, του ι δί ου Histoire de la Grθce, Paris, 1992,και Κοινωνική δυναμική και πολιτική αυτονομία.Οι ελληνικές “κοινότητες”της τουρκοκρατίας,Αθήνα 1982.
5. Περισσότερα για την έν νοια της χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας και τη θέ ση της στο πλαί σιο μιάς κο σμο συ στη μι κής συ γκρό τη σης και εξέλιξης,βλ. Γ. Κοντο γιώρ γη, Κοι νω νί α και πολιτι κή, Α θή να 1990.Ε πί σης, του ί διου, «Η δη μο κρατί α στην τε χνο λο γι κή κοι νωνί α»,όπ.παρ.
6. Για τη δια δι κα σί α συ γκρό τη σης του κοσμοσυ στή μα τος αυ τού στην αρχαί α Ελλά δα, για τις με τέ πει τα με τα μορ φώ σεις του στο πλαί σιο μιας κυ ρί αρ χης και ως επί το πλείστον μο να δι κής σχέ σης του με τον ελ λη νι σμό, μέ χρι τον 15ο αιώ να, και υ πό μιαν άλ λη έν νοια μέ χρι το τέ λος του 19ου αιώ να, για τα θε μέ λια και τη δια δι κα σί α γέ νε σης και α νά πτυ ξης του ευ ρω παιο κε ντρι κού κοσμοσυστημικού τύπου, βλέ πε όπ.παρ.
7. Το αν θρω πο κε ντρι κό κο σμο σύ στη μα το πο θε τεί ται στον α ντί πο δα τουδε σπο τι κού κο σμο συ στή μα τος. Υ πο στη ρί ξα με την υ πό θε ση ό τι το ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα υ πό την οι κου με νι κή του εκ δο χή, συ νε πώς και το σύ στη μα των “πό λε ων” δι ήρ κε σε έ ως τον 20ό αιώ να. Στο πλαί σιο αυ τό, προ τεί να με μια νέ απε ριο δο λό γη ση του ελ λη νι σμού, η ο ποί α να βα σί ζε ται στην κο σμο συ στη μι κή του διάρ θρω ση ή τυ πο λο γί α και ό χι στις μορφολογικές εκ δη λώ σεις ε νός τυ πολο γικού κύ κλου, την ε ξής: (α) πε ρί ο δος κρα το κε ντρι κή, (β) πε ρί ο δος οι κου με νική (κο σμο πο λι τεια κή) και (γ) πε ρί ο δος κρατοκεντρική,του ε θνι κού κρά τους. Η κλα σι κή πε ριο δο λογι κή (μυ κη να ϊ κή, κλα σι κή, ελ λη νι στι κή, ρω μα ϊ κή, βυ ζα ντι νή, ο θω μα νι κή κ.λ.π.) α να φέ ρε ται σε μορ φο λο γι κές δια φο ρο ποι ή σεις του ε νός ή του άλ λου τυ πο λογι κού κύ κλου του συ νο λι κού κο σμο συ στή μα τος και μά λι στα συ χνά με ε ξω γενείς, εν προ κει μέ νω πο λι τι σμι κές (π.χ. ε θνι κές) α να γω γές που δεν προ σή κουν στο α ντι κεί με νο.Διευκρινίζεται επίσης ότι ενώ στους δύο πρώτους περιοδολογικούς κύκλους ο ελληνισμός ταυτίζεται με ένα ολοκληρωμένο ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα,η τρίτη περίοδος τοποθετεί τον ελληνισμό ως απλή και μάλιστα περιθωριακή εθνική κοινωνία,στο περιβάλλον ενός διεθνικού κοσμοσυστήματος.
8. Η έν νοια της α να λο γί ας στην ι στο ρί α έχει γνωσεολογικό και μεθοδολογικό περιεχόμενο.Σε α ντί θε ση με τις α ντι λή ψεις πε ρί κυ κλι κής ή γραμμι κής ε ξέ λι ξης,η αναλογική μέθοδος ε πι τρέ πει την α νά δει ξη των θε με λί ων διαφο ρετικών ε πο χών ή κο σμο συ στη μι κών πα ρα δειγ μά των,αποφεύγοντας την εμπλοκή του επιστημονικού επιχειρήματος σε στοιχειώδεις ταυτολογικές αναγωγές ή σε διλήμματα δογματικά και οπωσδήποτε μη ελέγξιμα. Ω στε, η συγκρι τι κή α να λο γί α, ως με θο δο λο γι κή προ σέγ γι ση, πα ραπέ μπει στην τυ πο λο γική τομή και επομένως, προ τρέ πει στην α να ζή τη ση του δια φο ρε τι κού ή του ομοί ου ε φό σον συ ντρέ χει, ό χι με ό ρους ταυ το λο γί ας,ε πα νά λη ψης ή α φο ρι στι κής δια φο ρο ποί η σης, αλ λά στο πλαί σιο συ γκε κρι μέ νων πα ρα δο χών οι ο ποί ες συγκρο τούν το πε ριε χό με νο της δια -κο σμο συ στη μι κής και της εν δο- κο σμο συ στημι κής τυ πο λογί ας.
9. Για το κοσμοσύ στη μα των πό λε ων-κρα τών, βλέ πε Georges Contogeorgis, La thιorie des rιvolutions chez Aristote.Του ι δί ου Histoire de laGrθce. Υ πο γραμ μί ζε ται ό τι το πολιτικό σύ στημα των πό λε ων-κρα τών πραγ ματο ποί η σε μια πλή ρη ε ξέ λι ξη α πό την ι διω τι κή φεου δαρ χί α και τα ποι κι λό μορ φαε ξου σια στι κά συ στή μα τα μέ χρι τη με τριο παθή και μά λι στα την ά ναρ χη δη μοκρα τί α.Το νε ό τε ρο, ευ ρω παιοκε ντρι κό αρ χι κά και στη συ νέ χεια πλα νη τικό,πολιτικό σύ στη μα, δεν έ χει διέλ θει, στο τέ λος του 20ού αιώ να, το κα τώφλι των αυ στη ρών ε ξου σια στι κών συ στη μά των. Στο μέ τρο που η δη μο κρα τί α, ως πο λι τι κή κοι νω νί α, απ ο φά σκει προς κά θε μορ φή ε ξου σί ας και ε πο μέ νως προς την έν νοια της κοι νω νί ας πο λι τών δεν έ χει σε τί πο τε να κά μει με το α ντι προ σωπευ τι κού τύ που ε ξου σια στι κό σύ στη μα. Με α πλά λό για, η λε γό με νη α ντι προσω πευ τι κή «δη μο κρα τί α»τοποθετείται κυριολεκτικά στον αντίποδα της δημοκρατίας, δεν α πο τε λεί πα ρά έ ναν α πλό α ντι προ σω πευ τι κό πλου ρα λισμό,ο ο ποί ος, ό πως κά θε πλου ρα λι σμός σε ε ξου σια στι κό πε ρι βάλ λον, α να φέρε ται στη δια σπο ρά της ε ξου σί ας α νά με σα σε πε ρισ σό τε ρους δια χειρι στές ή νο μείς της. Δεν α φο ρά στη σχέ ση κοι νω νί ας και πο λι τι κής και συ νεπώς στην απορ ρό φη ση της πο λι τι κής α πό την κοι νω νί α (ή α ντι θέ τως στην εν σωμά τω ση της κοι νω νί ας στην πο λι τι κή), που εί ναι το ζη τού με νο της δη μο κρατίας.Βλ.σχ.,Γ.Κοντογιώργη,”Ηδημοκρατία στην τεχνολογική κοινωνία”,όπ.παρ.
10. Α κρι βώς αυ τή η δια φο ρε τι κό τη τα του πο λι τεια κού πε ρι βάλ λο ντος (το ένα η πό λη-κρά τος, το άλ λο το ε δα φι κό κρά τος-έ θνος) ο δή γη σε στη δια πιστούμε νη α να λο γί α. Α να λο γί α ως προς τη γέ νε ση και την ε ξέ λι ξη, τα θε μέ λια και τις ι δε ο λο γι κές ση μα ντι κές που δη μιούρ γη σαν τα ε πι κοι νω νια κά συ στή μα τα των ε πο χών που ε ξε τά ζου με.Αναλογία επίσης ως προς το γεγονός ό,τι το εδαφικό πολιτειακό περιβάλλον,θα τεθεί σε εξελικτική τροχιά κατά τους νεότερους χρόνους υπό τους όρους ενός επικοινωνιακού συστήματος που εστιάζει τη δυναμική του στη μέγάλη κλίμακα.
11. Α να φε ρό μαστε στη με τά βα ση που θα πραγ μα το ποι η θεί υ πό την αι γί δα του μα κε δο νι κού ελ λη νι σμού κα τά τον 4ο αιώ να π.Χ. και του ο ποί ου την ι δε ολο γική και φι λο σο φι κή θε με λί ω ση α νέ λα βαν η ελ λη νι κή δια νό η ση του 4ου αιώνα και οι φι λο σο φι κές σχο λές της ελ λη νι στι κής πε ριό δου. Βλ. σχ.Histoire de laGrθce, όπ.παρ.
12. Για το μείζον αυτό ζήτημα,βλ.διεξοδικά όπ.παρ.Επίσης του ιδίου,»Etat et nation dans le projet de rιsurrection hellιnique», στο Antichita e rivoluzioni da Roma a Constantinopoli a Mosca, Universita di Roma «La Sapienza» (υπόέκδοση).
13. Ε χει εν δια φέ ρον να πα ρα κο λου θή σει κα νείς για το θέ μα αυ τό το διάλο γο που διε ξή χθη α πό τις στή λες του πε ριο δι κού Α ΝΤΙ (τεύχη …….) με τα ξύ του υπο φαι νόμε νου και του αυ στρια κού κα θη γη τή Gunnar Hering.
14. Η δια πί στω ση αυ τή α πο κτά ι διαί τε ρη ση μα σί α για το με λε τη τή καθ’όσον απο κα λύ πτει μια σπά νια δια λε κτι κή σχέ ση και ι σορ ρο πί α που α πε κα τε στά θη ανά με σα σε δύ ο δια με τρι κά α ντί θε τα κοι νω νι κο-πο λι τι κά συ στή μα τα: στο ελληνικό, που διε σφά λι ζε στα μέλη του ου σιώ δεις α το μι κές, κοι νω νι κές και πολι τι κές ε λευ θε ρί ες, συ χνά μά λι στα με προ ω θη μέ νο πε ριε χό με νο και στον λε η λατι κού τύ που α να το λι κό δε σποτι σμό της κρα τι κής φε ου δαρ χί ας. Ο ο θω μα νι κός δε σπο τι σμός πε ριο ρί σθη κε τε λι κά να ε ξουσιάζει για να α πο μυ ζά το ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα. Δεν ε πε δί ωξε να το κα τα λύ σει. Ο ι διό τυ πος αυ τός συμ βι βασμός ε πέ τρε ψε στο ελ λη νι κό κο σμο σύ στη μα να α να κάμ ψει και στον ελ λη νι σμό να διαιω νί σει την κυ ριαρ χί α του στο ζω τι κό του χώ ρο.
15. Θα προ σθέ τα με μά λι στα ό τι ού τε και η Ορ θό δο ξη Εκ κλη σί α δια νο ή θηκε ό τι θα μπο ρού σε πο τέ να υ ιο θε τή σει και να ε φαρ μό σει στην πε ριο χή της δικαιοδο σί ας της πρα κτι κές α νά λο γες προς ε κεί νες της πα πι κής εκ κλη σί ας. Η οι κο δόμη σή της υ πό συν θή κες χρη μα τι στι κής οι κο νο μί ας και ελ λη νι κής παι δεί ας την προί κι σε με πνεύ μα φι λάν θρω πο και φι λε λεύ θε ρο με κε ντρι κό αντι κεί με νο το πρό σω πο του αν θρώ που, ως α το μι κή ο ντό τη τα και ως κοι νω νι κό δρώ με νο. Αλ λω στε ού τε η μα κραί ω νη ορ γα νω τι κή δο μή και λο γι κή της ορ θό δοξης εκκλη σί ας – α ντι προ σω πευ τι κή και συλ λο γι κή ή συ νο δι κή με δη μο κρα τι κά χα ρακτη ρι στι κά – θα ε πέ τρε πε εύ κο λα την πε ρια γω γή της σε έ να δυ να στευ τικό μηχα νι σμό πα πι κού τύ που. Το βυ ζα ντι νό κρά τος έ χο ντας α πό την αρ χή υ ποτά ξει την εκ κλη σί α στην πο λι τι κή ε ξου σί α δια σφά λι σε το ί διο την κο σμι κότη τά του και την ορ θο λο γι κή του λει τουρ γί α ε νώ η συμ μαχί α της με το ο θω μα νι κό ι σλάμ δε με τέ βα λε ως προς αυ τό το χα ρα κτή ρα της. Η α νά πτυ ξη δη μο σιο νο μι κών δρα στη ριο τή των πα ρέ μει νε σε συ γκε κρι μέ νο πλαί σιο, του ο ποί ου μά λι στα η υπέρ βα ση προ κά λε σε συ χνά την α ντί δρα ση της χρι στιανι κής κοι νω νί ας. Ο μοί ως και η σλα βι κή ορ θο δο ξί α, μο λο νό τι πε ρι ήλ θε εξ’αρ χής υ πό κα θε στώς φε ου δαλι κού τύ που και επο μέ νως δεν βί ω σε, μέ χρι πρό σφα τα, το σύ στη μα της χρη ματι στι κής που την α νέ δει ξε, και μά λι στα παρ’ό λες τις εξ’αυ τού του λό γου ι διομορ φί ες της, κι νή θη κε σα φώς μέ σα στο ευ ρύ τε ρο πε ρι βάλ λον της ελ λη νι κής ορ θο δο ξί ας.Δεν πρέ πει,ωστόσο, να α γνο εί ται ό τι ο ι στο ρι κός συμ βι βα σμός της ε πί ση μης ορ θό δο ξης εκ κλη σί ας με το ο θωμα νι κό ι σλάμ, στο ό νο μα της δια φύλα ξης της ε ξου σια στι κής της αυ το νο μί ας από την πα πι κή εκ κλη σί α, θα πραγμα το ποι η θεί με τί μη μα την ε γκα τά λει ψη του ελ λη νι σμού ο ο ποί ος την α νέ δει ξε, με α πο τέ λε σμα ο τε λευ ταί ος να ο δη γη θεί,τελικά,σε μια θε με λιώ δη α να τρο πή των ε θνο -δη μο γρα φι κών του χα ρακτη ρι στι κών.
16. Τό σο η σχο λή των φα να ριω τών ό σο και ε κεί νη των «φι λε λεύ θε ρων», επα ναστα τών ή μη,και ο πωσ δή πο τε το ί διο το ε πα να στα τι κό πρό ταγ μα του Ιασί ου διέ κρι νε την ε θνι κή υ πό θε ση να διέρ χε ται μέ σα α πό την ελ λη νι κή κο σμοσυ στη μική συ νέ χεια που θα ε πήρ χε το με την α πο κα τά στα ση μιας σύγ χρο νης κο σμο πο λιτεια κής εκ δο χής. Βλ. σχετικά,G.Contogeorgis, Histoire de la Grθce.
17. Τα ο ποί α υ πο χώ ρη σαν σχε δόν ο λο κλη ρω τι κά α πό τον 6ο αιώ να ό χι μόνον επει δή η δυ τι κή Ευ ρώ πη πε ρι ήλ θε στη βαρ βα ρό τη τα αλ λά και διό τι η καθο λική εκ κλη σί α θέ λη σε να δια τη ρή σει τη ζω τι κή της πε ριο χή α λώ βη τη α πό τη μήτρα της αμ φι σβή τη σης και της φι λο σο φι κής α να ζή τη σης την ελ λη νι κή α νατολή. Δεν εί ναι τυ χαί ο ό τι συγ χρό νως με την υ πο χώ ρη ση των ελ λη νι κών ε πιβάλ λε ται πα ντού η λα τι νι κή γλώσ σα ώ στε με τον τρό πο αυ τό να ορ θω θεί έ να πραγ μα τι κό σύ νο ρο ε πι κοι νω νί ας και μά λι στα με ε ξαι ρε τι κή α καμ ψί α. Α ντί θε τα στη ζώ νη ε πιρ ρο ής της ελ λη νι κής ορ θο δο ξί ας ε πι κρά τη σε εξ’αρ χής έ νας πλήρης γλωσ σι κός πλου ρα λι σμός, ευ θεί α α ντα νά κλα ση της βυ ζα ντι νής ε λευθε ριό τη τας που α νέ δει ξε η χρη μα τι στι κή, το ορ θο λο γι κό κρά τος και η ελ λη νι κή παι δεί α.
18. Βλέ πε,όπ.παρ. Προς την κα τεύ θυν ση αυ τή ση μα ντι κή, αλ λά α πό μια άλλη ά πο ψη, υ πήρ ξε και η δια κί νη ση των ελ λη νι κών γραμ μά των α πό τους Αραβες στην Ι βη ρι κή χερ σό νη σο.
19. Ως πο λι τι κό σύ στη μα, ως κοι νω νι κοί και οι κο νο μι κοί θε σμοί, ως πο λιτισμός. Οί κο θεν νο εί ται ό τι η λει τουρ γί α του «προ τύ που» εί ναι σχε τι κή καθ’ό σον η με τα στέ γα ση ή ει σα γω γή ε νός, για πα ρά δειγ μα, θε σμι κού πο λι τι κού πλαι σί ου σε έ να μη οι κεί ο οι κο νο μι κο-κοι νω νι κό πε ρι βάλ λον ο δη γεί στην α νατρο πή των δε δο μέ νων υ πό τα ο ποί α αυτό συ νε λή φθη και λει τούρ γη σε. Τού το συνέβη με το θε σμό της βυ ζα ντι νής μο ναρ χί ας, το συ ντε χνια κό φαι νό με νο,το σύστημα των πόλεων κ.λ.π. Βλ. σχε τι κά,Henri Pirenne,etc,La naissance de l’Europe,Anvers 1987.
20. Θα ή ταν πα ρά λει ψη να μην υ πο γραμ μι σuεί ό τι οι ε κτα τι κές λειτουρ γί ες του ελ λη νι σμού συνδυάσθηκαν πάντοτε με μιάν αντίστοιχη διεύρυνση του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος,ε νώ τό σο η λε γό με νη «λα τι νι κή» πα ρέμβα ση στον ελ λη νι κό κόσμο ό σο και οι άλ λες που ση μειώ θη καν κα τά και ρούς, ό πως η α ρα βική και η ο θω μα νι κή, υ πήρ ξαν θε με λιω δώς λε η λα τι κού χα ρα κτήρα.
21. Συγ χέ ο ντας τη χρι στια νι κή ι δε ο λο γί α, που συ νι στά την κυ ρί αρ χη ενοποιό και νο μι μο ποιό κα τά στα ση του κρά τους, με την υ φή του πο λι τι κού συστήμα τος, που φρό ντι σε εξαρ χής να κα θυ πο τά ξει την Εκ κλη σί α και να την περιορί σει στα θρη σκευ τι κά της κα θή κο ντα, χω ρίς ό μως να με τα βλη θεί το ί διο σε ιερα τι κή ε ξου σί α, η νε ό τε ρη κοι νω νι κή ε πι στή μη και ο πο λι τι κός στο χασμός δεν μπό ρε σαν να διεισ δύ σουν και να συλλάβουν τις πραγ μα τι κές δια στά σεις του βυ ζα ντι νού πο λι τι κού συστήματος. Βλ. σχε τι κά, G. Gontogeorgis, Histoire de laGrθce.Του ιδίου,Κοινωνία και πολιτική,όπ.παρ.
22. Α γνο εί ται εξ’ο λο κλή ρου ό τι το κε ντρι κό πο λι τι κό σύ στη μα του Βυ ζα ντί ου δεν εί ναι άλ λο α πό την προ βο λή στην ε πι κρά τεια του πο λι τικού συ στή μα τος της βα σι λεύ ου σας, στο ο ποί ο εγ γρά φε ται και ο θε σμός της βα σι λεί ας, ε πί της αρ χής αι ρε τής και ε λεγ χό με νης α πό το κοι νω νι κό σώ μα και τις συ ντε ταγ μέ νες α ντι προ σω πευ τι κές δυ νά μεις της Πό λης. Βλ. όπ.παρ.
23. Οπ.παρ.
24. Οπ.παρ. Ε χει εν δια φέ ρον να ε πι ση μαν θεί ό τι η κρα τού σα εκ δο χή για το βυ ζα ντι νό κρά τος,εν προκειμένω για το βυζαντινό κοσμοπολιτειακό σύστημα, ε ξα κο λου θεί να α να πα ρά γει την ε πι χει ρη μα το λο γί α της πα πι κής εκ κλη σί ας και της δυ τι κο-ευ ρω πα ϊ κής α να γέν νη σης η ο ποί α εί τε το α ντι με τώ πι ζε με την έννοια του «άλ λου», που α ντι προ σώ πευε την κό λα ση, είτε του προ σή πτε ό ,τι α δυνα τού σε να κα τα νο ή σει ή να προ σεγ γί σει και να ερ μη νεύ σει. Ε τσι, για πα ράδειγ μα, την πο λι τι κή α ντι πα λό τη τα την α πο κά λε σε συλλήβδην συ νω μο τι κό πνεύ μα του πα λα τια νού πε ρι βάλ λο ντος, τον έ λεγ χο της εκ κλη σί ας α πό το κράτος στο ό νο μα της κο σμι κό τη τας και του ορ θο λο γι σμού του, σε θεο κρα τί α, τη συλ λο γι κή ή συ νο δι κή λο γι κή της εξουσίας,σε περιττή πολυτέλεια και α πε ραντο λο γί α, τη λε πτο λό γα φι λο σο φι κή α νά λυ ση,σε βυ ζα ντι νι σμό κ.λ.π. Μια ε πανα προ σέγ γι ση του Βυ ζα ντίου με τα σύγ χρο να ερ γα λεί α της πο λι τι κής ε πι στήμης και ιδί ως του πο λι τικού του συ στή μα τος, θα ο δη γού σε α ναμ φί βο λα σε πολύ εν δια φέ ρο ντα συ μπε ράσμα τα και χω ρίς άλ λο σε μια ε πα να προ σέγ γι ση του ρό λου του για τη δια μόρ φω ση του νε ό τε ρου κό σμου.
25. Οπ.παρ.
26. Στο πλαί σιο αυ τό θα ή ταν α σύγ γνω στη πα ρά λει ψη να μην α να φερ θεί η θέ ση των Ελ λή νων στη νέ α «τέ χνη» της τυ πο γρα φί ας, που άλ λα ξε την πο ρεί α του κό σμου και δι’αυ τής στη διά δο ση των ελ λη νι κών γραμ μά των στην αν θρωπό τητα. Βλέ πε σχε τι κά Νί κου Σκια δά, Χρο νι κό της ελ λη νι κής τυ πο γρα φί ας, Αθή να 1976-1982. Ε πί σης Κων στα ντί νου Στά ι κου, Χάρ τα της ελ λη νι κής τυ πογρα φί ας, Α θήνα 1989.
27. Βλ. σχετικά Ιω. Καρρά,Οι θετικές επιστήμες,15ος-19ος αι., Αθήνα,1991. Δημ. Αποστολόπουλου, ………
28. Βλέ πε Γ.Κο ντο γιώρ γη, Κοι νω νι κή δυ να μι κή και πο λι τι κή αυτονομία,όπ.παρ.
29. Βλέ πε Γ.Κο ντο γιώρ γη, Η ελ λα δι κή λα ϊ κή ι δε ο λο γί α. Κοι νω νικο πο λι τι κή με λέ τη του δη μο τι κού τρα γου διού, Α θή να 1978. Ε χει ση μα σί α να ε πιση μαν θεί ό τι η δια πί στω ση της μα κραί ω νης ε πι βί ω σης ση μα ντι κών δια στά σε ων του αρχαί ου ελ λη νι κού πο λι τι σμι κού κε κτη μέ νου δεν α νά γε ται α πλώς σε ιστο ρι κές ε πιβιώ σεις νο ο τρο πια κού χα ρα κτή ρα αλ λά σε βιω μα τι κές λει τουργί ες που α πο τέλε σαν διαρ κείς ορ γα νι κές συνιστώσες του ι στο ρι κού γί γνεσθαι. Η ε νό τη τα και η συ νέ χεια του ελ λη νι κού κο σμο συ στή μα τος έ κα με ε φι κτή και την ε νό τη τα του γλωσ σι κού ι διώ μα τος και των πο λι τι σμι κών ανα φο ρών στα α ξια κά δε δο μέ να που δια μορ φώ θη καν κα τά την αρ χαιό τη τα (θρη σκεί α, προσλή ψεις ζω ής κ.λ.π.).
30. Βλ. G. Contogeorgis, Histoire de la Grθce, όπ.παρ.
31. Οπ.παρ.
32. Υπενθυμίζεται ό τι το ο θω μα νι κό σύ στη μα θα πα ρα μεί νει ως το τέ λος θεμε λιω δώς λε η λα τι κό και δε σπο τι κό, πράγ μα που θα ο δη γή σει τε λι κά στην α ποσύν θε σή του, α φή νο ντας συγ χρό νως το πε δί ο ε λεύ θε ρο, αν και α να σφαλές, στον ελ λη νι σμό.
33. Εί ναι προ φα νές ό τι δεν θα ση μειω νό ταν η ε ντυ πω σια κή συ γκρό τη ση του ελ λη νι κού εκ παι δευ τι κού συ στή μα τος στη Βαλ κα νι κή και τη Μι κρα σί α χωρίς το σύ στη μα των ελ λη νι κών πό λε ων (-κοι νο τή των). Το ελ λη νι κό κοι νο τικό σύστη μα με την πλου ρα λι στι κή α νά πτυ ξη στο χώ ρο και την ε σω τε ρι κή αυτο νο μία που α πο κρυ σταλ λώ νε ται στα Συ ντάγ μα τα μιας ε κά στης χω ρι στά εγγρά φε ται τυ πο λο γι κά σε έ να σύ στη μα το πι κής αυ το κυ βέρ νη σης που α νά γε ται στο ελ λη νι κό οι κο νο μι κο-κοι νω νι κό, πο λι τι κό και ι δε ο λο γι κό πε ρι βάλλον.
[1] Στο Αφιέρωμα στον Αντ.Αντωνακόπουλο, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, 1997,
1 Η αναφορά στον 9ο αιώνα δεν υποδηλώνει ότι η ελληνική γραμματεία έπαψε,στο πλαίσιο του αρχαίου κόσμου να αποτελεί πεδίο πνευματικής ενασχόλησης.Διευκρινίζει απλώς τη σταδιακή απομάκρυνσή της από την υπηρεσία της θρησκείας για την οικοδόμηση της οποίας εργάσθηκε επί μακρόν.
27 Παρόλα όσα έχουν υποστηριχθεί κατά καιτούς το εκπαιδευτικό σύστημα των πόλεων(-κοινοτήτων)εμφανίζει μια σχετική διάδοση και κατά την πρώτη μετά την Αλωση περίοδο,η οποία θα αποκτήσει καθολικό χαρακτήρα προς το τέλος του 17ου αιώνα.Είναι ωστόσο προφανές ότι η εθνοκεντρική προσέγγιση της ιστορίας του ελληνισμού δεν επέτρεψε τη συστηματική διερεύνηση του ζητήματος υπό το πρίσμα της δυναμικής του κοσμοσυστήματος των πόλεων,έτσι ώστε οι πολιτικές των “κοινοτήτων”να εκκλαμβάνονται ως ατομικές πρωτοβουλίες!
1 commentaires:
- Ανώνυμος είπε…
- Είδος υπό… εξαφάνιση είναι οι θρησκεία, όπως έδειξε νέα έρευνα επιστημόνων οι οποίοι χρησιμοποίησαν περιοδικά στοιχεία από εννέα χώρες. Τα δεδομένα αυτά έδειξαν μία σταθερή άνοδο σε αυτούς που δηλώνουν άθεοι.
Το μαθηματικό μοντέλο που χρησιμοποίησε η επιστημονική ομάδα απέδειξε ότι η θρησκεία θα εξαλειφθεί σε αυτές τις εννέα χώρες. (Αυστραλία, Αυστρία, Τσεχική Δημοκρατία, Καναδάς, Φινλανδία, Ιρλανδία, Ολλανδία, Νέα Ζηλανδία και Ελβετία).
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα μη γραμμικό δυναμικό μοντέλο, το οποίο τροφοδότησαν με τα στοιχεία των απογραφών, και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι και στις εννέα χώρες καταγράφεται μια παρόμοια κοινωνική και μαθηματική τάση.
Ένας από τους ερευνητές, ο Ντάνιελ Αμπραμς του πανεπιστημίου Northwestern, σε μια ανάλογη μελέτη το 2003, πάλι με τη βοήθεια ενός μαθηματικού μοντέλου, είχε ποσοτικοποιήσει την πιθανότητα σταδιακής εξαφάνισης διαφόρων γλωσσών του πλανήτη μας, που δεν μιλιούνται πια συχνά.
Οι επιστήμονες ανέλυσαν στοιχεία απογραφών, σε βάθος χρόνου μέχρι και ένα αιώνα πίσω, στις οποίες ο πληθυσμός είχε κληθεί -κατά τακτά χρονικά διαστήματα- να δηλώσει τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του, στην Ελβετία, την Ολλανδία, την Αυστρία, την Τσεχία, την Φιλανδία, την Ιρλανδία, την Αυστραλία, τον Καναδά και τη Νέα Ζηλανδία.
Όπως ανέφερε ο ερευνητής Ρίτσαρντ Βίνερ της Research Corporation for Science Advancement, «σε ένα μεγάλο αριθμό σύγχρονων εκκοσμικευμένων δημοκρατιών, υπάρχει μια τάση οι άνθρωποι να μην ταυτίζονται πια με κάποια θρησκεία. Στην Ολλανδία το ποσοστό αυτό είναι 40% και στην Τσεχία, όπου είναι το υψηλότερο, φτάνει το 60%».
Ο Βίνερ διευκρίνισε ότι στους επί μέρους ανθρώπους και τις προσωπικές θρησκευτικές πεποιθήσεις τους η εικόνα είναι ασφαλώς πιο πολύπλοκη, όμως σε επίπεδο κοινωνικού συνόλου, αναφορικά με το μέλλον της θρησκείας, η τάση φαίνεται να είναι αυτή που δείχνει το μαθηματικό μοντέλο.
bana anagnostou
- 22 Μαρτίου 2011 1:34 μ.μ.